Stalini necə öldürdülər?

938

Əziz Mustafa
63 il bundan əvvəl, 1953-cü il mart ayının 5-də SSRİ adlı bir imperiyanı dünyanın siyasi səhnəsinə çıxararaq onu güclü və qüdrətli dövlətə çevirən, Hitler Almaniyasını diz çökdürərək, adını XX əsrin ən görkəmli siyasətçiləri sırasına yazdıran İosif Vissarionoviç Stalin müəmmalı şəkildə dünyasını dəyişdi. Stalinin ölümü, belə demək mümkünsə, SSRİ-dəki sadə xalq tərəfindən böyük kədər və hüznlə qarşılandı, milyonlarla insan onun ölümünə göz yaşları tökdü. Halbuki Stalin həm də XX əsrdə SSRİ-də yüz minlərlə insanı müxtəlif adlar altında həbsxanalarda çürüdən, ölkənin qaymaqları hesab edilən ziyalıların güllələnməsinə imza atan, əlləri günahsız insanların qanına batan bir cəllad, tiran idi. Hələ o vaxt istər SSRİ daxilində, istərsə də beynəlxalq aləmdə Stalinin öz əcəli ilə ölmədiyi, onun yaxın ətrafı tərəfindən zəhərləndiyi iddia edilirdi. Lakin bu iddiaların doğru olduğunu sübut etmək üçün əldə fakt yox idi. Daha doğrusunu desək, Stalinin ölümü ilə bağlı sirrlər Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (DTK) arxivlərində qorunurdu və bununla bağlı sənədləri araşdırmağa heç kimə icazə verilmirdi. Yalnız SSRİ dağılandan sonra Stalinin müəmmalı ölümü ilə bağlı bəzi sənədlər üzərindən sirr pərdəsi götürüldü. Stalinin ölümü ilə bağlı sənədlərin araşdırılmasında və əsl həqiqətlərin üzə çıxarılmasında isə tarixçi alim və publisist Nikolay Dobryuxa müəyyən rol oynadı. Dobryuxa Stalinin müəmmalı ölümü ilə bağlı bəzi sənədləri araşdırdı və onların əsasında belə nəticəyə gəldi ki, həqiqətən də, o, heç də öz əcəli ilə ölməyib.
Ölümdən qabaq çox sağlam idi
Stalinin ölümü ilə bağlı yayılan rəsmi məlumatlarda onun beyninə qan sızmasından dünyasını dəyişdiyi iddia edilir. Guya ömrünün sonlarına yaxın Stalin müxtəlif xəstəliklərdən əziyyət çəkirmiş. Amma Stalinin hətta qoca yaşlarında belə olduqca sağlam olduğu hamıya məlum idi. Bunu Stalinin sağlamlığına nəzarət edən həkimlərin qoyduqları diaqnozlar da sübut edir. Məsələn, 1947-ci il sentyabr ayının 16-da Stalin Matsest kurortunda istirahət edirdi. Kurorta getməzdən əvvəl Stalini müalicə edən həkim Kirillov onu yoxlayaraq belə bir diaqnoz qoymuşdu: “Diaqnoz: hipertoniya ilkin mərhələdə, oynaqların xroniki ağrıları, revmatizm, yorğunluq. Nəbzi dəqiqədə 74 dəfə vurur. Arterial təzyiqi 145/85”.
Yaşı 40-dan 60-dək ötən əksər insanlar üçün belə bir təzyiq əslində normal hesab edilir. Stalinin isə həmin dövrdə 67 yaşı vardı. Halbuki 60 yaşda olan insanın arterial təzyiqi 150/ 90 olmalı idi. Stalinin 70 yaşında təzyiqi isə 140/80 idi. Bununla bağlı həkim Kirillovun Stalinin sağlamlığı ilə bağlı 1950-ci il sentyabr ayının 9-da qoyduğu diaqnozda deyilir: “Hamama gedənə kimi nəbzi dəqiqədə 74 dəfə vurub. Hamamdan sonra nəbzi dəqiqədə 68 dəfə vurur. Arterial təzyiqi 138/75-dir. Hamamdan sonra ürəyi daha yaxşı işləyir. Yuxusu normaldır, ümumi vəziyyəti yaxşıdır”.
Stalinin 72 yaşı olanda, 9 yanvar 1952-ci ildə isə onun sağlamlığına cavabdeh olan həkim Kirillov yazmışdı: “09.01. Nəbzi dəqiqədə 70 dəfə vurur. Arterial təzyiqi 140/80-dir”. Kirillov o vaxt Stalinə bu diaqnozu onun qriplə xəstələnməsi və yüksək temperaturu olan vaxt qoymuşdu. Müqayisə üçün deyək ki, ən gənc sağlam adam belə bu cür diaqnozla fəxr edə bilərdi. Çünki belə diaqnoz, adətən, gənc və sağlam adamlara qoyulur. Ona görə də üstündən cəmisi 1 il ötəndən sonra Stalinin ölümü ilə bağlı qoyulan diaqnozda onun xəstə olması və II Dünya müharibəsi zamanı yaşadığı gərgin anların sağlamlığına təsir etməsi barədə deyilənlər heç də həqiqəti əks etdirmir. Stalinin guya ağır xəstə olması ilə bağlı məlumatlar əsasən onun ölümündən bir gün əvvəl, 1953-cü il mart ayının 4-dən verilməyə başlandı. Bu məlumatda deyilirdi: “Martın 1-dən 2-nə keçən gecə Stalinin beyninə qan sızıb… Buna səbəb isə hipertoniya və ateroskleroz olub”.
Bu yalan məlumat Beriya və həmin dövrdə onun tərəfdaşları kimi çıxış edən Malenkov və Xruşşov tərəfindən dəstəklənirdi. Halbuki cəmisi 1 il əvvəl Stalin kifayət qədər sağlam təsir bağışlayırdı.
Zəhəri kim verdi?
Stalinin müəmmalı şəkildə ölməsi ilə bağlı arxiv sənədlərini araşdıran Nikolay Dobryuxa yazır: “Arxiv sənədlərini araşdırarkən Stalinin zəhərlənməsi ilə bağlı cəhdlərə 1953-cü il fevral ayının28-i- 1 martda baş vurulduğu qənaətinə gəldim. 28 fevral şənbə günü idi. Şənbə, bazar günləri isə Stalinin şəxsi həkimləri, adətən, istirahət edir, yalnız fövqəladə hallarda onun yanına çağırılırdılar. Zəhərlənmə üçün vaxt da məhz fevralın 28-i seçilmişdi. Lakin yalnız Stalin deyil, onun oxşarını da zəhərləyə bilmişdilər. Çünki Stalinin və onun oxşarının sağ qalması Beriyaya sərf etmirdi. Buna görə də o, Stalinin tezliklə ölməsini istəyirdi. Stalinin vəziyyətinin artıq ağır olduğunu və onun sağalmayacağını dəqiqləşdirən Beriyanın nəzarəti altında rəsmi dövlət orqanları tərəfindən mart ayının 4-də yayılan xəbərdə deyilirdi: “Mart ayının 2-də gecə yoldaş Stalin Moskvada öz mənzilində olarkən onun beyninə qan sızması baş verib…” Sual ortaya çıxır: nə üçün Beriya Stalinin beyninə qan sızmasının bağda deyil, Moskvada baş verdiyini önə çıxarıb. Bəlkə də Stalin bağda olarkən onun oxşarı Kremldə olub və onu zəhərləyərək təcili şəkildə aradan götürüblər” (Arqumentı i faktı.34-cü say 2005).
Stalinin öldürülməsi planını həyata keçirəndən sonra Beriya Varsonovyev döncəsində yerləşən və gizli zəhər hazırlayan laboratoriyanın rəisi Qriqori Moiseyeviç Mayranovskini həbs etdirmişdi. Sonralar Beriya həbs edildi. Bundan xəbəri olmayan Mayranovski həbsdən Beriyaya belə yazırdı: “Mən hazırladığım zəhərin bu qədər gec təsir göstərəcəyini bilmirdim. Buna görə günahkaram. Xahiş edirəm ki, mərhəmət edərək günahlarımı bağışlayasınız. Onu da deyim ki, məndə öz səhvimi düzəltmək üçün öldürücü təsir bağışlayan zəhərli yuxu dərmanları var. Bizdəki texniki avadanlıq güclü zəhər istehsal etməyə qadirdir.”
Sonralar Mayranovski istintaqa verdiyi ifadəsində isə belə demişdi: “Biz zəhəri yeməklə, o cümlədən mineral sularla verirdik. Zəhəri həmçinin məhv ediləcək insanın dərisinə sıçradır və bununla da onun ölümünə nail olurduq”.
Üç butulka mineral su
Stalinin ən yaxın silahdaşı olan Lavrenti Beriyanın, belə demək mümkünsə, daim sadiq olduğu ağasına qarşı çıxması və onu öldürmək niyyətinə düşməsi günümüzdə belə birmənalı qarşılanmır. Hər halda Beriyanı Beriya edən və onu imperiyanın ikinci adamına çevirən Stalin olmuşdu. Stalin olmasaydı, bəlkə də, Beriya adi əyalət rəhbəri vəzifəsindən irəli getməyəcəkdi. Beriya da həmişə Stalinin ona etdiyi yaxşılığın 5 qat əvəzini çıxmağa çalışıb. Ona görə də Beriyanın birdən-birə ağasına arxa çevirməsi və onu öldürmək niyyətinə düşməsi günümüzdə belə sirr olaraq qalır. Ola bilsin ki, həmin dövrdə Stalinlə Beriya arasında hansısa məsələyə münasibətdə fikir ayrılıqları olub və ya SSRİ-nin rəhbəri özünə sadiq olan adama artıq inanmayaraq onu başqası il əvəz etmək fikrinə düşüb. Hər halda rusiyalı araşdırmaçıların ortaya qoyduqları faktlar doğrudursa, onda Beriyanın Stalini öldürtmək və bu yolla özünə gələn təhlükəni aradan qaldırması üçün əlində hansısa əsası olub. Amma yenə də Beriyanın Stalini aradan götürmək niyyətinə düşməsi ilə bağlı çoxsaylı müəmmalar mövcuddur. Ona görə də araşdırmaçıların Stalinə zəhər verilməsi məsələsində günahı Beriyanın üstünə yıxmasının nə qədər doğru olub- olmadığını iddia etmək çətindir. Hələlik isə, yenə də rusiyalı araşdırmaçıların yazdıqlarından belə məlum olur ki, Beriyanın oğlu Serqonun da atasının Stalinə qarşı müxalifətə keçməsindən xəbəri olub. Bununla bağlı Serqo Beriya deyib: “1952-ci ildə atam başa düşmüşdü ki, bundan sonra onun itirəsi heç nəyi yoxdur; tam qorxaq deyildi və o, eyni zamanda qəssab bıçağı altına gedən qoyun da ola bilməzdi… Belə fikirləşirəm ki, atam Stalindən gələ biləcək təhlükəyə qarşı özünü müdafiə etmək üçün hansısa planlara malik ola bilərdi. Atamın əli hər yerə çatırdı və baş verənlərdən dərhal xəbər tuta bilirdi. Onun özünün müstəqil kəşfiyyat qurumu vardı. Atamın gözündən, diqqətindən ən cüzi şey belə qaçmırdı və o, dərhal ətrafında nələrin baş verdiyini başa düşür və buna uyğun da hərəkət edirdi”.

Serqo atasının Stalinə zəhər verdirərək öldürülməsində əli olduğunu birbaşa demir, ancaq belə şeyin ola biləcəyini ehtimal edir.

Stalinin necə öldürülməsi ilə bağlı diqqəti cəlb edən bir məsələ də onun mühafizəçilərinin istintaqa verdikləri ifadələr oldu. Mühafizəçilərin dediklərinə görə, Stalin ona verilən 3 butulka mineral suyu içəndən sonra zəhərlənib. Bunu sübut edə biləcək fakt da var. Belə ki, Stalin mineral suyu içəndən sonra özünü pis hiss edərək masanın arxasındakı kürsüdə əyləşib. Masanın üstündə isə mineral su butulkası və stəkan vardı. Zəhərin dərhal təsir göstərməsindən sonra Stalinin dili tutulub. Hər halda Stalini belə bir vəziyyətdə də tapmışdılar. Sonralar, yəni 1953-cü il noyabr ayının 8-də Stalinin muzeyinə iki butulka ( biri narzan, digəri borjomi) mineral su butulkası vermişdilər. Amma 3-cü butulka yoxa çıxmışdı. Ola bilsin ki, məhz zəhər həmin 3-cü butulkada olub və izi itirmək üçün onu məhv ediblər.

Həkimlərin gizli diaqnozları

Stalinin ölümü ilə bağlı onu müalicə edən həkimlərin jurnalda yazdıqları qeydlər bir çox müəmmaların üstünün qismən də olsa açılmasına yardım edib. Hər halda Stalinin son anlarında onun yanında olan həkimlərin jurnalda yazdıqları da bunu sübut etməkdədir. Bununla bağlı bəzi faktlara diqqəti cəlb etmək istəyirik:

“2 mart 1953-cü il. Stalin huşsuz halda divanda uzanıb, gözləri bağlıdır, nəbzi dəqiqədə 78 dəfə vurur, təzyiqi 190/110-dur. Vəziyyəti olduqca ağırdır. Sağ əli və ayağı iflicdir, gündüz saat 4-də 3 çay qaşığı çay verildi. Saat 7-də vəziyyəti daha da ağırlaşdı. 18.30. Xəstəyə 4 çay qaşığı limonlu çay verildi. 22.45. Xəstə gözlərini açdı, nə isə demək istədi, deyə bilmədi”.

Əslində həkimlər xəstənin zəhərləndiyini anlayır və bunu açıq şəkildə dillərinə gətirməyə və jurnalda qeyd etməyə qorxurdular.

“4 mart, gecə saat 01. Xəstənin vəziyyəti ağırdır, nəfəs almaqda çətinlik çəkərək boğulur. Ona görə də nəfəsliyə oksigen balonu qoşmalı olduq. 8.00 Sifəti qəfildən göyərdi, dərisi qaralmağa başladı”.

Əslində dərinin göyərməsi və qaralması da Stalinin zəhərləndiyini göstərir. Göy rəng, adətən, insanın zəhərli anilin, nitrobenzol, bertolet duzu ilə zəhərlənməsində baş verir. Adıçəkilən zəhərlərlə zəhərlənən insanların qanında hemoqlobin qara rəngə çalan metqemoqlobinə çevrilir. Bütün bunlar da Stalinə zəhər verildiyini bir daha sübut edir. Belə güman etmək olar ki, Stalinə bir neçə zəhərin qarışığı ilə zəhər verilib. Martın 5-də Stalinin son analizlərinin cavabı gəlib. Analizlərdə deyilir: “Qanın analizi zamanı onda zəhərli ağ qan hissəciklərinin sayı normadan iki dəfə çox, 17 min aşkar edilib”.

Bu, artıq Stalinin zəhərləndiyinə şübhə yeri qoymurdu. Lakin həkimlər bunu Beriyaya deməyə cəsarət etmirdilər. Çünki özlərinin günahkar çıxarılacaqlarından ehtiyat edirdilər. Beriya o saat həkimlərin Stalini zəhərlədiklərini deyərək, onlardan soruşacaqdı: “Düzünü deyin, sizlərdən hansınız Stalini zəhərlədiniz”.

Stalin isə həmin an ölümlə çarpışmaqda davam edirdi. Martın 5-də səhər Stalin qan qusmağa başladı. Nəticədə onun nəbzi yavaş-yavaş döyünməyə başladı, təzyiq sürətlə aşağı düşdü. 11.30-da Stalinin vəziyyəti daha da ağırlaşdı. Həmin vaxt atasının yanında olan Vasilinin qulağına həkim son analizlərin nəticəsini söylədi. Vasili isə dərhal qışqırdı: “Atamı zəhərləyiblər”.

“21.30. Stalinin vəziyyəti daha da ağırlaşdı. Artıq onun ömrünün sayılan dəqiqələri qalıb. 21.50. Stalin son dəfə dərindən nəfəs alaraq hərəkətsiz qalır”.

Beləliklə, mənfi və müsbət tərəfləri ilə dünyanın ən böyük siyasi xadimlərindən biri olan Stalin həyatdan getdi. Stalinin ölümü ilə bağlı digər bir müəmma da ona iynə vurulması ilə bağlıdır. Arxivdə olan sənədlərə görə, tibb bacısı, əslən yəhudi olan Moiseyeva saat 21.45-də ona kalsiy-qlukonat iynəsi vurub. Bu iynədən az sonra Stalin vəfat edib. Belə güman edilir ki, Moiseyeva Stalinə zəhərli iynə vurub. Ancaq o bunu kimin göstərişi ilə edib, bu bilinmir.

Xruşşov dolayısilə Stalini zəhərlədiklərini etiraf edir

sthStalinə zəhər verilərək öldürülməsi barədə Kremlin divarları arxasında uzun illər sakit, ya da, belə demək mümkünsə, gizli müzakirələr getdi. Üstündən illər ötəndən sonra Xruşşov gözlənilmədən müəmmalı açıqlama verdi. 1963-cü il iyul ayının 19-da Macarıstan nümayəndə heyəti ilə görüşdə Xruşşov belə demişdi: “Bəzi yoldaşlar belə hesab edirlər ki, XX qurultayda Stalinlə bağlı çıxarılan qərar səhvdir. Onlar bununla bağlı həqiqəti xalqa deyəcəkləri təqdirdə, onların ayağa qalxacağını və Mərkəzi Komitəni hakimiyyətdən salacaqlarına ümid edirlər. Ancaq bu, heç də belə deyil. Stalin öz adamlarını güllələyir, onları həbslərə göndərirdi. Biz də buna görə onu… ( ancaq o sözünün dalını gətirmədən dayanır. Yəqin ki, aradan götürdük, qisas aldıq ondan demək istəyib). O, hakimiyyətdən öz məqsədləri üçün sui-istifadə edirdi Ona görə də biz onu mühakimə etdik. Heç kim də Stalini təmizə çıxara bilməz”.

Xruşşov yenə də çıxışına fasilə verir, sonra qızışaraq qışqıra-qışqıra deyir: “Tarixdə çox tiranlar olub, ancaq onların hamısı sonda dəhşətli əzablarla ölüblər. Onlar özlərinin istifadə etdikləri balta ilə də qətlə yetiriliblər”.

Bununla da Xruşşov faktiki olaraq Stalindən qisas aldıqlarını özü də bilmədən söyləmiş olub.

Belə ehtimal edilir ki, Beriya və Xruşşov, həmçinin Malenkov və digərləri Stalinin aradan götürülməsində maraqlı olublar. Şübhəsiz ki, həmin dövrdə Beriya dövlətdə ikinci adam idi və o belə hesab edirdi ki, ölkəyə rəhbərliyi özü edəcək. Çünki bütün hüquq-mühafizə orqanları, o cümlədən Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi Beriyaya tabe idi və onun əmrini, şübhəsiz ki, yerinə yetirəcəkdilər. Amma Beriya səhv etdiyini Xruşşov və onun tərəfdarları tərəfindən gözlənilmədən həbs ediləndən sonra başa düşdü…

Yəhudi izi

Stalinin ölümündə yəhudilərin əlinin olduğu barədə də ehtimallar var. Belə ki, İsraildə sosialist rejimi qura bilməyən və bundan təəssüf hissi keçirən Stalin bunun səbəbini SSRİ-dən gedən yəhudilərin ABŞ-ı dəstəkləmələrində və bununla da onların sosializmə xəyanət etmələrində görürdü. Ona görə də Stalin İsrailə köç edən xəyanətkar yəhudilərin qisasını SSRİ-də qoyub getdikləri soydaşlarından çıxmağı planlaşdırmışdı. Onun planına əsasən, ölkədəki rəhbər vəzifələrdə olan yəhudi elitası məhv ediləcək, digər yəhudilər isə Uzaq Şərqə sürgün ediləcəkdilər. Yəhudilərin sürgünü 1953-cü il mart ayının 15-18-nə təyin edilmişdi. Bununla əlaqədar müvafiq göstərişlər də verilmiş, köç üçün 30-40 min vaqon hazırlanmışdı. Əslində Stalin ölkənin ali orqanlarının yəhudi elitasından təmizlənməsi prosesinə hələ 1948-ci ildə başlamışdı. Həmin dövrdə sovet sionistlərinin lideri olan Mixoels qətlə yetirilmişdi. Buna səbəb isə onun Stalinin göstərişlərini yerinə yetirmək əvəzinə, İsraildəki soydaşlarının ABŞ-la sıx əlaqələr qurmasını dəstəkləməsi olmuşdu. 1951-ci ilin ikinci yarısından başlayaraq, Stalinin göstərişi ilə Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsində çalışan bütün yəhudilər işdən çıxarılmış və həbs edilmişdilər. Həbs edilənlər arasında SSRİ kəşfiyyatının tanınmış simaları, o cümlədən Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin rəis müavini, general-leytenant Pitovranov, general-leytenant Selivanovski də var idilər. Məşhur dövlət xadimi Sverdlovun oğlu polkovnik Andrey Sverdlov da həbsə atılmışdı. Həbs edilənlər arasında ölkənin müxtəlif hüquq-mühafizə orqanlarında çalışan onlarla general, polkovnik vardı.

Amma Stalinin ölümü ilə də yəhudilərin sürgünü məsələsi gündəmdən çıxmış oldu. Beriya isə, öz növbəsində, yəhudilərin sürğünə göndərilməsinə imkan vermədi.

Beləliklə, əldə olan sənədlər Stalinin öldürüldüyü barədə nəticəyə gəlməyə imkan verir. Necə deyərlər, Stalin özü də bir vaxtlar sürgünlərdə çürütdüyü və ya güllələtdiyi adamların taleyinə oxşar bir tale ilə həyatını başa vurdu. Əslində Stalini kim öldürüb-öldürməməsindən asılı olmayaraq, onun həyatının sonu da belə olmalı idi. Çünki hər bir adam bu dünyada əkdiyini biçir. Stalin də öz oxşar əməllərinin qurbanı oldu.