Şeyx Şamilə görə cəzalandırılmış alim (1)

Onun haqqında bir vaxtlar nəinki ictimai yerlərdə, hətta evdə belə danışmağa qorxurdular. O, sovet rejiminin qılıncının dalının da, qabağının da kəsdiyi, repressiya maşınının gecə-gündüz bilmədən işlədiyi və minlərlə insanı gedər-gəlməzə göndərdiyi bir vaxtda cəsarətlə rejim tərəfindən düşmən elan edilən bir qəhrəman barədə yazmış və onu xalq, milli-azadlıq mücahidi kimi tərifləmişdi. Ona görə də dərhal o dönəmdə Azərbaycana rəhbərlik edən Mircəfər Bağırovun və ətrafındakıların qəzəbinə gəlmiş, başının üstündən ölüm küləkləri əsməyə başlamışdı. Onu ən yaxşı halda Sibirə ömürlük sürgün gözləyirdi. Halbuki o dünənə kimi SSRİ-də ən məşhur filosoflardan biri kimi tanınırdı və iki dəfə “Stalin mükafatı” almışdı. Amma bolşevik rejimi onun ideologiyasına qarşı çıxanları bağışlaya bilmir və onlarla amansız şəkildə haqq-hesab çəkirdi. Ona görə də Azərbaycanın bu məşhur filosofunun da azadlıqda sayılası günləri qalmışdı. O isə heç nədən, günahı olmaya-olmaya həbsə getmək, ailəsinə də sovet rejiminin düşməni damğası vurularaq haralara isə sürgünə göndərilməsinə dözmək istəmirdi. Ona görə də hadisələri qabaqlamaq qərarına gəldi və günlərin birində faciəli bir şəkildə dünyadan köçdü. Söhbət məşhur akademik, filosof və tarixçi alim Heydər Hüseynovdan gedir.

Azərbaycan fəlsəfə tarixində özünəməxsus bir iz qoyan görkəmli alim, akademik Heydər Hüseynov 1908-ci il, aprel ayının 3-də hazırda Ermənistan adlanan Qərbi Azərbaycanın ana şəhəri olan İrəvanda (Yerevan) tacir Hacı Nəcəf Kərbəlayı Hüseyn oğlunun ailəsində dünyaya göz açmışdı. O, ailədəki 6 uşağın ən kiçiyi idi. Onun anası elmli bir qadın idi və Məşhəd şəhərindəki müqəddəs yerlərimizi ziyarət etdiyi üçün qohumları və qonşuları arasında Məşədi Gülsüm adı ilə tanınırdı. Heydəranadanolandanazsonraatası vəfatedir. YetimHeydərivə qardaşlarını qohumları himayəyə götürürlər. Bunabaxmayaraq, həmindövrdə İrəvandaailə olduqcaağırbirvəziyyətdə yaşayırdı. Birtərəfdəndə ermənivəhşiliyiningündən-günə artması balacaHeydərinailəsinihəranməhvolmaqtəhlükəsiilə üz-üzə qoymuşdu. Tezliklə də ailəninqorxduğuhadisə başlarınagəldi. Heydərinböyükqardaşı Yusif 1918-ciildə ermənidaşnakları tərəfindənvəhşicəsinə qətlə yetirildi. Hüseynovlarailəsinindigər üzvləriisə birmöcüzə nəticəsində tamamilə məhvedilməktəhlükəsindənxilasolabildi. Ermənidaşnaklarınınəlindənqaçanailə, əvvəlcə, GürcüstanınBatumi şəhərinə gələrəkburadaməskunlaşdı. Ancaqsonrahissetdilərki, buradadasakitlikvə rahatlıqtapabilməyəcəklər. ÇünkiBatumiətrafı daermənidaşnakları ilə doluidivə onlarmüsəlmanəhaliyə divantutmaqdadavamedirdilər. Belə birvəziyyətdə MəşədiGülsümüntəklifiilə ailə Batuminitərketməyə məcburolur. Həmindövrdə onlarAzərbaycana, Bakıyagəlməyə canatırdılar. LakinBatumidənAzərbaycanagedənyollartəhlükəliidivə onlarhərangözlənilməzhadisələrlə üzləşə bilərdilər. Onagörə də budəfə də xilasyolunutamambaşqayerdə axtararaq, Batumidən ŞimaliQafqaza – Stavropolagetməyə üstünlükverdilər. Stavropoldadauzunmüddətyaşayabilmədilər. Buradaaclıq və tifxəstəliyitüğyanedirdi. Hərgünonlarlaadambuxəstəliyinqurbanı olurdu. Birmüddətburadayaşayandansonraailə çətinliklə də olsaAzərbaycana – Bakıyagəlib çıxabildi. Ailə azsonraBakıdakı köhnə evlərinbirində sığınacaqtapdı. Həmindövrdə Heydərin 12 yaşı vardı. Lakinqaçqınlıqhəyatı onaoxumaqimkanı verməmişdi. BalacaHeydərisə yaşının çoxolmasınabaxmayaraqoxumaqistəyirdi. Nəhayət, MəşədiGülsümxanımoğlununistəyininəzərə almağaməcburoldu. 12 yaşlı Heydəri çətinliklə də olsaBakıdakı 18 saylı məktəbdə oxumağaqoydular. İlkgündənxüsusiistedadı ilə seçilənHeydərtezliklə müəllimlərininsevimlisinə çevrildi. Onunməktəbdə özünü müəllimlərindənbirinində dediyikimi, filosofcasınaaparması, məntiqlidanışması və dediklərinifaktlarlasübutayetirməyə çalışması məktəbrəhbərliyitərəfindənrəğbətlə qarşılanmışdı. AmmaHeydər məktəbdə yalnızoxumaqlakifayətlənmir, imkandüşdükcə maddivəziyyətiağırolanailəsinə yardımedirdi. Belə ki, o, erkənyaşlarındanişləməyə başlamışdı. 1924-cü ildə HeydərPedaqojiTexnikumunkitabxanasındaişə düzəldi. Eynizamandao, təhsilinidə davametdirdi.

Heydər işləməsinə baxmayaraq, vaxtından əvvəl məktəbi əla qiymətlərlə başa vuraraq, Lenin adına Pedaqoji Universitetə daxil oldu. O, burada eyni zamanda həm şərqşünaslıq, həm də pedaqoji fakültələrdə oxumağa başladı. Budaonaərəbvə farsdillərinimükəmməl öyrənməyə imkanverdi. 1931-ciildə HeydərAzərbaycanDövlətPedaqoji İnstitutununictimaielmlərfakültəsininqiyabi şöbəsinidə bitirdi. Ammaoyenə də təhsilinidavametdirməkistəyirdi. Buməqsədlə də AzərbaycanElmi-Tədqiqat İnstitutununaspiranturasındaoxumağabaşladı. Onudadeyəkki, təhsilə olanböyükhəvəsi, zəhmətsevərliyi, məhzonungələcəkdə məşhurfilosof-alimkimiyetişməsində önəmliroloynadı. Onuhəryerdə tanımağabaşladılar. Həmindövrdə adı nəinkioxuduğualiməktəbrəhbərliyi, həmdə yuxarılardaistedadlı gənckadrkimi çəkilirdi. Eynizamandao, təhsilinibaşavurandansonraaliməktəbdə fəlsəfədəndərsdeməyə başladı. Həmindövrdə HeydərHüseynovfilosofəhmədağailə birlikdə Azərbaycandilində “Dialektikmaterializm”, “Dialektikavə metafizika”, “Dialektikavə tariximaterializm” adlı ilkdərsliklərini yazdı. Qeydedəkki, farsvə ərəbdillərinimükəmməlbilməsiHeydərHüseynovaarxivlərdənortaəsrlərAzərbaycanfəlsəfəsinə aidqiymətlimənbələri üzə çıxarmağavə onlardanbacarıqlaelmiyaradıcılığındaistifadə etməyə imkanvermişdi. Budərsliklərmüəllifinə böyük şöhrətgətirərək, onunsimasındaistedadlı alimobrazınınformalaşmasınagətirib çıxardı. 1932-ciildə müxtəlifaliməktəblərdə dərsdeməyə başlayanHeydərHüseynovunqarşısındaonugəncalimkimiuğurlaraaparacaqyeniimkanlaraçılmışdı. O, anadansankialimkimidoğulmuşdu. Təvazökar, təmkinlivə elmiyaradıcılıqişini çoxsevənidi. Hansı işə girişirdisə, onuuğurlabaşa çatdırırdı. Onunhəmindövrdəkiyorulmazfəaliyyətiyeninəsilfilosoflarınınyetişməsində mühümroloynadı. Təsadüfideyilki, AzərbaycanMilliElmlərAkademiyasınınmüxbir üzvü, fəlsəfə elmləridoktoru, professorZakirMəmmədov “Fəlsəfifikrimiz: onalaqeydqalmaqolmaz” adlı məqaləsində HeydərHüseynovtərəfindənAzərbaycandafəlsəfə elmini öyrənənməktəbinəsasınınqoyulduğunuyazmışdı. ZakirMəmmədovadıçəkilənməqaləsində dahasonrayazırdı: “AkademikH. N. Hüseynov 40-cı illərdə Bəhmənyarınkiçikhəcmliikifəlsəfitraktatını aşkara çıxarıbtədqiqatobyektinə çevirməklə sırfelmi-fəlsəfiirsimizinvarlığını elanetdi. GörkəmlitədqiqatçınınmilliruhdaAzərbaycanfəlsəfəsitarixinə dairyazdığı kitabelmiictimaiyyəttərəfindənrəğbətlə qarşılandı və “Stalinmükafatı”nalayiqgörüldü. Lakinalimin özxalqınınıntarixininyüksəkelmi-fəlsəfitəfəkkürə malikolduğunuaşkarsöyləməsiimperiyaağalarınınzəhmindənqorxankölələrə xoş gəlmədi. XII əsrdə elminə görə hakim tərəfindən təqdir edilmii, amal və qayəsinə görə isə öldürülmüş Şihabəddin Yəhya Sührəvərdinin (1154-1191) taleyi XX əsrdə təkrar olundu”.

Alim həmin dövrdə fəlsəfə tariximizə, onun dünəninə və o dövrdəki vəziyyətinə həsr edilən 100-dən çox elmi məqalə yazmışdı. Təbii ki bu sahədə alimin apardığı ən uğurlu elmi tədqiqat işlərindən biri də orta əsrlər Şərqinin ən böyük filosofu azərbaycanlı alim Bəhmənyar, həmçinin  Nizami Gəncəvi, Füzuli, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Kazım bəy, Mirzə Fətəli Axundov, Həsən bəy Zərdabi yaradıcılığındakı fəlsəfi dünyagörüşünü araşdırması olub.

Yeri gəlmişkən, onu da deyək ki, görkəmli alim, filosof həm də Azərbaycanda tərcümə məktəbinin əsasını qoymuş, ilk dəfə azərbaycanca-rusca və rusca-azərbaycanca lüğətin hazırlanmasında iştirak etmiş və adıçəkilən nəşrlərin redaktoru olmuşdur.

Elmi axtarışlarını davam etdirən Heydər Hüseynov 1935-ci ildə Azərbaycan dilində dialektik materializm, 1939-cu ildə isə dialektika və metafizika haqqında yazdığı kitablarını  çap etdirir. O eyni zamanda 1936-cı ildə Azərbaycan sovet ensiklopediyasının hazırlanması işlərinə cəlb edilir. 1940-cı ildə isə baş redaksiyaya rəhbər vəzifəsinə təyin edilir.