Lüdviq van Bethoven: zirvəyə aparan məşəqqətli yol

880

Əziz Mustafa
Hər bir insanın taleyi özünəməxsusluğu ilə seçilir və bə- zən özün də bilmədən daşlı-kəsəkli yollarla zirvəyə gedirsən. İlk baxışdan olduqca ağır, məşəqqət dolu həyatın sonu bəzən heç vaxt ucala biləcəyinə inanmayacağın zirvənin fəthi ilə nəticələnir. Bu baxımdan əvvəli pis başlayan həyatın sonu bəzən sürpriz dolu səadət və xoşbəxtliklə başa çatır. Bəzən isə ilk vaxtlar xoşbəxtlik içində üzdüyün həyat sonunda səni zirvədən ayaqlar altına ataraq faciəli bir sonlulqa nəticələnir. Ona görə də həyatın bütün anlarında insanı bataqlıqlardan zirvələrə daşıyacaq dəmir iradə, səbrə və bir də uca Yaradana bütün varlığı ilə sarılmağa böyük ehtiyac duyulur. Necə deyərlər, insanın uca Allaha sığınaraq həyatda öz iradəsini nümayiş etdirməsi və özünə inanması onun taleyində çox şeyləri yaxşı istiqamətə dəyişir. Nəticədə insan həyatda istədiyinə nail olaraq, onu uğura aparacaq yolun açarını tapmış olur. Bununla əlaqədar həyatda çoxlu sayda ibrətamiz hadisələr var və onların hər birindən ibrət dərsi götürməmiz hava və su kimi hamımıza lazımdır. Belə ibrətamiz hadisələrdən biri də dünyanın məşhur bəstəkarlarından biri olan Lüdviq van Bethovenlə bağlıdır.
Xoş bir təsadüf və Motsartı heyrətləndirən uşaq
Bir dəfə dövrünün tanınmış bəstəkarı Motsart tamaşaçılar qarşısında konsert verirdi. Konsertdən sonra ona tanımadığı 12-13 yaşlı kiçik bir oğlan uşağı yaxınlaşdı və həyəcan içində:
-Əfəndim, mən də sizin kimi bəstəkar olmaq, mahnılar bəstələ- mək istəyirəm, amma bilmirəm bunu necə edim?- dedi. Motsart uşağın yanaqlarını nə- vazişlə sığallayaraq:
-Sən bunun üçün hələ çox kiçik deyilsən,-dedi.
– Mən 13 yaşındayam. Siz mahnı bəstələyəndə məndən də kiçik idiniz. Motsart onun bu sözlərinə güldü, sonra da:
– Mən axı onda mahnı bəstələmək üçün heç kimdən bir söz də olsun soruşmadım,-deyə uşağa cavab verdi. Uşaq inad etdi:
– Onda icazə verin, sizin pianinonuzda nə isə bir şey çalım, qulaq asın. Motsartın uşağı dinləməyə vaxtı və həvəsi yox idi, ancaq onu sındırmaq da istəmirdi. Ona görə də:
– Çal, baxım nə çalacaqsan,-dedi.
Uşaq həvəslə pianinoda bir mahnı çaldı və bu zaman cüzi bir səhvə də yol vermədi. Amma o uşağın belə səhvsiz çalmasını ona dəfələrlə öyrədilən bir mahnı olduğunu düşündü. Ona görə də Motsart:
-Uşaqlara pianinoda bir parçanı çalmağı öyrədərlər və o, sonra yalnız bu parçanı tutuquşu kimi təkrarlayar. Yəqin ki, dəfələrlə bu parçanı çalmısan, ona görə də belə səhvsiz ifa etdin. Motsarta elə gəldi ki, uşaq onun dediklərini dərhal təsdiqləyəcək. Ancaq belə olmadı. Balaca pianinoçu Motsartın bu sözlərindən sonra da geri çəkilmək niyyətində deyildi. Ona görə də məşhur bəstəkarın gözləmədiyi bir cəsarətlə:
-Onda siz istədiyiniz bir parçanı verin çalım,-dedi. Uşaq olduqca səmimi danışır, eyni zamanda özünə çox arxayın görünürdü. Motsart uşağın inadı qarşısında daha da heyrətə düşdü. O, həvəssiz halda uşağa mürəkkəb bir mahnı verərək çalmasını istədi. Bununla da o, uşağın bu mürəkkəb parçanı çala bilməyəcəyini və beləliklə, ondan canını qurtara biləcəyini düşünürdü. Amma bu gün tale özü də bilmədən Motsartı sürprizlə qarşılaşdırmışdı. Uşaq bu mürəkkəb parçanı məharətlə və səhvsiz çaldı, Motsart isə daha da heyrətlənmişdi. Uşağın çalmasını ayaq üstə dinləyən Motsart qulaqlarına inana bilmirdi. Qarşısındakı, həqiqətən də, qeyri-adi istedada malik bir uşaq idi. O ancaq indi nə qədər səhv etdiyini başa düşdü. Məşhur bəstəkar balaca istedadı alqışlayaraq bağrına basdı və ətrafındakılara:
– Bəylər, bu balaca uşağı yaxşı yadda saxlayın, Vaxt gələcək bu uşaq dünyada hamını heyran edən məşhur pianinoçu olacaq,-dedi. Motsartı özünə heyran edən bu kiçik uşaq isə gələcəkdə dünyaya səs salacaq məşhur bəstəkar Lüdviq van Bethoven idi. Gələcəyin musiqi dahisi uşaqlıqdan musiqiçilər ailəsində böyümüşdü. Onun babası kilsədə musiqiçi işləyir və kilsə musiqisinə rəhbərlik edirdi. Atası isə tenor idi. Babası öz oğlunun da musiqiçi olmasını istəyirdi. Lakin oğlu içki düşkünü idi və atasının istəyinə qarşı çıxaraq arabir onun üzünə ağ olurdu. Lakin o oğlu dünyaya gələndə atasının könlünü almaq qərarına gəldi və ona Lüdviq adını verdi. Lüdviq onun kilsə musiqisinə rəhbərlik edən atasının adı idi. O, eyni zamanda atasının arzusunu yerinə yetirərək, oğlunun yaxşı bir musiqiçi kimi yetişməsinə çalışdı. Ona görə də balaca Lüdviqin uşaqlığı pianino arxasında keçdi. Atası Lüdviqi məktəbə oxumağa qoydu, lakin o, oğlunun ibtidai təhsil almasına imkan vermədi və onu məktəbdən çıxardı. O belə hesab edirdi ki, məktəb oğlunun məşhur pianinoçu kimi yetişməsinə mane olur. Bunun da ağrısını sonralar Bethoven bütün həyatı boyu çəkdi. Pianinoda hamını özünə heyran qoyan bu uşaq riyaziyyatdan adi hesablamaları belə bilmir, çətinliklə oxuyur, çətinliklə də yazır və bundan daim xəcalət çəkirdi. Amma o uşaqlıqdan öz iradəsini nümayiş etdirməsi və istəyinə gərgin əməyi ilə çatması ilə taytuşlarından fərqlənirdi. Ona görə də 11 yaşına çatanda o artıq virtual bir pianinoçu kimi məşhurlaşmışdı. Həddi-büluğa çatanda o, atasının tenor kimi çalışdığı kilsə orkestrində işə düzəldi. Burada o daha da püxtələşdi. Haydn Albrechtsberger kimi tanınmış musiqiçilərdən dərs alması onun daha da kamil bir pianinoçu kimi yetişməsində önəmli rol oynadı.
Şöhrət həyatını dəyişdirir
Bethoven artıq özünü çox bəxtəvər hiss edirdi. Onun bəstələri get-gedə bütün Avropanı fəth etməkdə idi. Amma o, şöhrət qazandıqca özünü daha da təvazökar aparırdı. Bethovenin şöhrəti kral sarayına da gedib çatmışdı və onlar bu istedadlı bəstəkarı sarayda görmək istəyirdilər. Bethovenə saraydan xüsusi sifarişlər göndərir, ondan ya saraya gəlməsini, ya da krala və ailəsinə həsr edilən əsərlər bəstələməsini xahiş edirdilər. Bu tələbləri isə Bethoven çox pis qarşılayırdı. O hər hansı əsəri öz iradəsi və istəyi ilə bəstələməyi sevirdi. Ona görə də sarayın sifarişlərini ya heç yerinə yetirmir, ya da olduqca könülsüz bir mahnı bəstələyirdi. İlk vaxtlar daha çox Motsartın əsərlərini xatırladan əsərlər bəstələyirdi və sanki onu təqlid edirdi. Lakin sonra öz üzərində çalışaraq bir-birinin ardınca onu dünyaya tanıdan əsərlər bəstələdi. Amma az sonra onda qəribə əlamətlər müşahidə olunmağa başladı. Əgər o, ilk dövrlərdə təvazökar və ətrafındakı insanlara münasibətdə səmimi idisə, sonra tamamilə dəyişməyə başladı. Məşhurlaşması onu dəyişdirərək kinli, paxıl və təkəbbürlü, heç kimi bəyənmyən birisinə çevirdi. Tədricən ətrafındakılara üstdən aşağı baxmağı, onlarla kobud davranmağı özü üçün bir adətə çevirdi. Bir dəfə pianinonun akkordlarından biri sıradan çıxmışdı. Bunu görüb əsəbiləşən Bethoven var gücü ilə pianinoya zərbələr endirmişdi. Bir dəfə də bəstəkar yaxınları ilə bir restoranda idi. Restoranda onlara xidmət göstərən ofisiant sifarişi səhv yerinə yetirmişdi. Bundan əsəbiləşən Bethoven ət dolu boşqabı onun başına vurmuşdu. Amma bu onun tərəfindən edilən birinci belə hərəkət deyildi. O, tez-tez ətrafındakılarla kobud rəftar edir, adi bir şeydən əsəbiləşir və bütün hirsini onların üzərinə tökürdü. Ona görə də ətrafındakıların da Bethovenə mü- nasibəti dəyişməyə başlamışdı. Onun haqqında həqarət və istehza ilə: “Bəstəkarın burnu böyüdü, o, ərköyünləşdi”, – deyirdilər. Bəziləri də onun bu hərəkətlərini tərbiyəsizlik və ya şıltaqlıq kimi qəbul edirdilər. Yaxın dostlarından birisi bir dəfə özünü saxlaya bilməyərək Bethovendən soruşmuşdu: “Sənə nə olub? Artıq səni tanıya bilmirəm. Bizdən gizlətdiyin şeylər varmı? Axı sən əvvəllər tamam başqa bir adam idin. Lütfən, dərdin varsa, mənə de, ya anlat. Bəlkə sə- nə kömək edə bildim”
Amma dostu da Bethovendən istədiyi bir cavabı ala bilmədi. Çünki məşhur bəstəkar sirrini və ya dərdini artıq heç kimlə, hətta ən yaxın adamları ilə belə bölüşmək istəmirdi. O, ailədə də qaraqabaq və tərs birinə çevrilmişdi. Tez-tez əsəbiləşir və bütün ailənin gününü qara edirdi. Bəs onun belə hərəkətlərinə səbəb yalnız qazandığı şöhrətin onda təkəbbürlük əmələ gətirməsi idimi, yoxsa burada başqa səbəb vardı? Yalnız sonralar mə- lum oldu ki, Bethovenı, belə demək mümkünsə, xarab edən yalnız şöhrət deyil, həm də onun get-gedə kar olması olub.

20 yaşlarından başlayaraq Bethovendə karlıq əlamətləri özünü göstərməyə başlamışdı; o isə bundan əsəbiləşir, ancaq dərdini heç kimə deyə bilmirdi. Çünki bəstəkar həqiqəti etiraf etməyə özündə cəsarət tapa bilmir və bundan utanırdı. Bununla belə, o, gizlicə dərdini həkimlərə deməyə məcbur oldu. Çünki get-gedə eşitmək qabiliyyətini itirməkdə idi. Bethoveni o dövrün ən yaxşı həkimləri uzun-uzadı müalicə etdilər, sonda isə belə bir qərara gəldilər: Məşhur bəstəkardakı karlıq hansısa bir xəstəliyin deyil, onun uşaqlıqda başından aldığı zədələrin nəticəsdir.

Ata “yadigarı”

Bethoven hələ uşaq ikən atası gecəyarısı sərxoş halda evə gələrək onu yuxudan oyadırdı. Sonra da balaca Lüdviqi pianinonun arxasında oturmağa məcbur edirdi. Lüdviq çalan zaman hər hansı bir səhvə yol verəndə isə atası onun başına-başına vururdu. Nəticədə aldığı zərbələrdən onun eşitmə orqanları zədələnmişdi. Nə qədər ki, uşaq idi və onda inkişaf gedirdi, karlıq ona güc gələ bilmir, geri çəkilirdi. Ancaq Bethovenin fiziki inkişafı yavaşıyan kimi xəstəlik hücuma keçdi. O, yavaş-yavaş karlıq əlamətlərini hiss etməyə başladı. Həkimlərin onu müalicə etmək üçün göstərdiyi bütün səylər də boşa çıxırdı. 28 yaşına gələndə o, artıq tamamilə kar olmuşdu və ətrafındakıları eşidə bilmirdi. Bundan üzülən Bethoven artıq konsert vermirdi, o, hamıdan uzağa qaçır və heç kimlə danışmırdı. Hətta ən yaxın dostları ilə belə əlaqələrini kəsmişdi. Özü üçün belə ağır və üzücü günlərdən birində o, evlərindəki mətbəxə getdi və orada işləyən aşpaz qadının hərəkətlərindən daha da əsəbiləşdi. Qadına düzgün yemək hazırlamadığını söyləyərək onun üstünə qışqırmağa, onu ən ağır sözlərlə təhqir etməyə başladı. Aşpaz qadın da ona borclu qalmadı və Bethovenin üstünə qışqıraraq mətbəxdə yemək hazırlamaq üçün istifadə etdiyi alətləri onun üzərinə tulladı: -Bacarırsan, al, özün yeməyini hazırla.

Sonra da əsəbi halda qapını çırparaq otaqdan çıxdı. Bəstəkar də eyni şəkildə, əsəbi halda yeməyi hazırlamağa başladı. Lakin sonda onun bişirdiyi yeməyi heç kim yeyə bilmədi, üstəlik, onun özü də mətbəxin his-pasına bulaşaraq tanınmaz bir hala düşmüşdü. Özünün pis hala düşdüyünü, üstəlik, bişirdiyi yeməyi heç kimin yeyə bilmədiyini görən bəstəkar dərhal barmağını dişlədi və uca səslə otaqda olan ailə üzvlərinə: “Anladım. Demək, hər bir adam öz işi ilə məşğul olmalıdır”,-dedi. Bunun ardınca keçib yenidən pianinonun arxasında oturdu və heç kəsin bu günə kimi görmədiyi həvəs və şövqlə onu çalmağa başladı. Mətbəxdə baş verən hadisə Bethoven üçün bir ibrət dərsi oldu. O sanki yenidən inadkar uşaqlıq illərinə qayıtmışdı. Bundan sonra onun həyatında ikinci bir çiçəklənmə dövrü başladı. Qulaqları eşitməyən, kar Bethovenin bəstələdiyi əsərlər Avropanı ayağa qaldıraraq onu yenidən silkələmişdi. Hamı kar bəstəkarın bəstələdiyi heyrətamiz əsərlərdən danışırdı. Bethoven dünyanı fəth edən əsərlərini də məhz kar olandan sonra bəstələdi. O artıq bu vəziyyəti ilə barışmış, həyata tamam başqa gözlərlə baxmağa başlamışdı. Əvvəlki təkəbbürlülüyündən də əsər-əlamət qalmamışdı. Həmin dövrdə o yaxın dostlarından birinə yazırdı: “Həyat mənim üçün bir işgəncəyə çevrilmişdi və bir arada hətta intihar belə etmək istədim. Son anda fikrimdən vaz keçdim. Onda hiss etdim ki, məni yalnız bu dünyada sənətim xilas edə bilər. Anladım ki, hələ son sözümü deməmişəm və istədiyimi bəstələyə bilməmişəm. İradəmi toplayaraq yeni əsərlər bəstələməyə başladım. Düzdür, ətrafda danışılanları eşitməmək məni çox incidir. Onların mən eşidə bilməyim üçün var gücləri ilə hündürdən danışmaları məni çox üzür. Amma şükürlər olsun Allaha ki, karlığım yeni əsərlər bəstələməyimə mane ola bilməyib”.

Şöhrət gətirən sonata

O, bəstələdiyi son əsərlərini tamaşaçılara çatdırmaq üçün xüsusi konsert gecəsi təşkil etmişdi. Gecədə salon ağzına kimi dolmuşdu və iynə atsaydın, yerə düşməzdi. Tamaşaçılar Bethovenin ilhamla səsləndirdiyi son əsərlərindən heyrətə düşmüşdülər. O, bir anda öz bəstəsi ilə tamaşaçılarının qəlblərini ovsunlamışdı. O, yeni bəstələdiyi “9-cu simfoniya”sını ifa edərkən isə salonda qəribə bir sakitlik əmələ gəlmişdi. Sonra Bethoven ona dünya şöhrəti gətirən “Ay işığı” sonatasını ifa etdi. Bu dəfə əsərin təsiri altında coşan salondakı tamaşaçılar ayaq üstə Bethoveni alqışlayırdılar. Qulaqları eştiməyən kar bəstəkar isə bundan xəbərsiz idi və çalmaqda davam edirdi. Bunu görən orkestrdə çalanlardan biri Bethovenin yanına gələrək, ona heyranlıqlarını ayaq üstə əl çalmaqla bildirən tamaşaçıları göstərdi. Bethoven onu ayaq üstə alqışlayan tamaşaçıları görəndə anladı ki, o özünün ən yaxşı əsərlərindən birini bəstələyib və bununla da adını dünya korifeyləri sırasına yazdırıb. O, heyranlıqla tamaşaçılarına baş əyirdi, ancaq onu alqışlamaqda davam edirdilər. Bethoven anladı ki, tamaşaçılarına nə isə deməlidir və əks halda, salondakı coşqunu sakitləşdirə bilməyəcək. Amma nə desin, onlara təşəkkürmü etsin, yoxsa bəstələdiyi “Ay işığı” sonatasından daha yaxşısını yazacağını vəd etsin. Nəhayət, özünü ələ alaraq sözə başladı və həmin an bütün salonda alqış səsləri kəsildi. İndi salondakılar nəfəslərini belə çəkmədən onun nə deyəcəyini gözləyirdilər. Bethoven: “Mən şadam ki, bu gün sizin sevginizi və rəğbətinizi qazana bilmişəm. Dünyada insana bu qədər alqışlanmaqdan böyük mükafat ola bilməz. Yaxşı bəstələnmiş əsər və ya musiqi elə gücə sahibdir ki, o, kişilərin ürəyindən alov, qadınların isə gözlərindən yaş çıxarar və onları ağlamağa məcbur edər. Mən insanlar arasında musiqi qədər sevgi və məhəbbət doğuran böyük bir qüvvə tanımıram. Sevgi və dostluq məhəbbət olmayan yerdə insanlıq da olmaz, böyük əsərlər də bəstələnməz. Ən böyük dahilik əsl insan olmaqdır və məni bu dərəcədə alqışladığınıza, mənə yeni ilham verdiyinizə görə sizlərə ömrümün sonuna kimi özümü borclu biləcəyəm,”-dedi.

O, sözlərini bitirəndə salon yenə də onu alqışlamağa başladı və bu alqışlar dayanmaq bilmirdi. Bu səhnəni Bethoven ömrünün sonuna kimi unutmadı. Anladı ki, bəstələdiyi “Ay işığı” sonatası ilə dünya musiqisinin şah əsərini yaradıb və sənətin əlçatmaz zirvələrindən birinə ucalıb. Bethoven həmişə dünyanın xoş gələcəyini insanların bir-birilərini yaxından tanımasında və sevməsində gördüyünü vurğulayırdı. O, insanları sevgi və məhəbbətlə birləşdirəcək qüvvənin isə musiqi olduğu qənaətində idi. Bethoven: “Sevmək istəyirsinizsə, musiqi dinləyin, sevilmək istəyirsinizsə, yenə də musiqi dinləyin. Kədər və qəmi birdəfəlik ruhunuzdan qovmaq istəyirsinizsə, yenə də musiqi dinləyin, ucalmaq və ucaltmaq istəyirsinizsə, yenə də musiqi dinləyin. Musiqi insan üçün səadət mələyidir, bu mələyi əldən buraxsanız və ona biganə qalsanız, bir daha onu tuta bilməyəcəksiniz. Amma musiqini anlamaq lazımdır, anlamaq üçünsə insana incə hisslər, zövq ala bilmək bacarığı lazımdır. Musiqi çalınanda bütün ruhun oynayıb hərəkətə gəlmirsə, demək onda sənin bu həyatda yaşamağı boş-boşunadır. Ürək qapılarını musiqi aça bilməyən insanlar bu həyatda canlı ölülərdən başqa bir şey deyillər”, – deyirdi.

Bethoven eyni zamanda insanlara dönə-dönə səslənirdi ki, iradələrinə hakim olsunlar və son məqsədlərinə gedən yolda dağları, dənizləri belə aşmağa hazır olsunlar. Bethoven ətrafındakılara: “Hansı insan öz iradəsinə hakimdirsə, onu öz yolundan ölümdən başqa heç bir qüvvə saxlaya bilməz. Mən həyatım boyu iradəli insanlar qarşısında boyun əydim. Zira məni də milyonlara sevdirən öz iradəmə hakim olmağım səbəb oldu. Əks halda, mən məhv olub gedəcəkdim və milyonların qəlbini oxşayan əsərlər bəstələyə bilməyəcəkdim”,-demişdi. Həqiqətən də Bethovenin həyatı insanlar üçün bir nümunədir, o, ömrünün bir mərhələsini təzadlı şəkildə keçirdi və təkəbbürlü olması, hamıya üstdən aşağı baxması və onlarla kobud şəkildə rəftar etməsi ilə yadda qaldı. Lakin kar olandan sonra sanki onun bəsirət gözü açıldı və o, dəyişilərək tamam başqa bir adam oldu və iradəsini ələ alaraq özünü milyonlara sevdirəcək dahi əsərlər, o cümlədən bəstəkara dünya şöhrəti gətirən “Ay işığı” sonatasını yazdı. Bununla da o sübut etdi ki, zirvələrin fəthinə yol hər bir insanın özündən keçir.