Bəşər övladını monoloqa yox, dialoqa dəvət edirik!

552
Qloballaşma və inteqrasiya prosesinin sürətlənməsi nəticəsində dünyanın geosiyasi arenasında müəyyən dəyişikliklər baş verir. Belə bir şəraitdə ümumbəşəri dəyər kimi müxtəlifliyin qorunması məqsədilə mədəniyyətlər və dinlər arasında dialoqun qurulması, tolerantlıq və dözümlük ənənələrinin inkişaf etdirilməsi olduqca vacibdir. Elə mənəviyyata, əxlaq, din məsələlərinə dair bir neçə kitabı müəllifi, təhsil üzrə ekspert Nazim Əkbərovla da söhbətimiz bu mövzudadır.
– Nazim müəllim, bu gün müxtəlif dinlərə məxsus insanların əmin-amanlıq şəraitində yaşamaları üçün dialoqlara çox böyük ehtiyac var. Bu missiya yetərincə yerinə yetirilirmi?- Bəli, bu gün, həqiqətən, dini və milli tolerantlıq, millətlərarası münasibətlərin inkişafında dialoqlara hava, su qədər ehtiyac var. Çünki dialoqlar müxtəlif dinlərə mənsub xalqların, millətlərin varlığını davam etdirə bilmələri üçün mühüm faktordur. Çox təəssüf ki, bu qədər əhəmiyyətli olan bir ünsiyyət dünya səviyyəsində gərəksiz şey kimi bir tərəfə atılıb. Başqa sözlə desək, onun səsi əleyhdarlarının səsindən çox zəif çıxır.- Yəni bu gün dünyanın fərqli yerlərində ucalan top, avtomat səsləri ilə müqayisədə mədəniyyətlərarası dialoqun səsi eşidilmir?

– Bilirsiniz, mənim fikrimcə, bir təşəbbüs irəli sürüləndə onun yerinə yetirilib-yetirilməsi səmimiyyətdən çox asılıdır. Belə ki, dünya, dünyadakı bəzi dövlətlər “mədəniyyətlərarası dialoq” ifadəsində səmimi deyillər. Hətta həmin dialoqa “dinlərarası” adı verməkdən çəkinərək onu “mədəniyyətlərarası” kimi qələmə verirlərsə, elə bununla da qeyri-səmimiliklərini göstərmiş olurlar. Unutmayın ki, mədəniyyətlər dinlərin törəməsidir, insanların, cəmiyyətlərin nəyə inandığını, nədən ilham aldığını göstərən nəticədir, səbəb isə dindir. Biz din demirik, qorxuruq, yaxud dini örtməyə, pərdələməyə çalışırıq. Əgər bu sonuncu doğrudursa, bunun adı küfrdür. Çünkü “küfr” sözünün mənası “var olan bir şeyin üstünü örtmək, görünməməsi üçün gizlətmək” deməkdir. O zaman səmimi olaq, “mədəniyyətlərarası dialoq” deməyək, “dinlərarası dialoq” deyək.

– Nazim müəllim, mədəniyyətlərarası dialoq və yaxud sizin təbirinizcə desək, dinlərarası dialoq və Azərbaycan. Bu iki anlayış arasındakı münasibət necədir, ziddiyətlidirmi, yoxsa bir uyumluluq var?

– Bu mədəniyyətlərarası dialoq deyilən hərəkatın səmimiliyinə baxanda, yenə bizim, müsəlmanların, onların içərisində də Azərbaycanın səmimi davrandığının şahidi oluruq. Mədəniyyətlərarası dialoq otuz-qırx il əvvəl Türkiyədə, son on beş ildə Azərbaycanda müzakirə obyekti olaraq meydana çıxmış bir anlayışdır. Bir sözlə, biz dinlərarası dialoqu önə çıxarmış bir xalq olaraq bu sahəyə öz töhfəmizi vermişik və onun daha da möhkəmlənməsi üçün əlimizdən gələni etmişik və etməkdəyik. Çünki biz mərhəmətli, şəfqətli xalqıq və tariximiz də buna sübutdur. Əhalisinin əksəriyyətinin İslam dininə bağlı olduğu məmləkətimiz, eyni zamanda xristianlığın, yəhudiliyin də yaşandığı bir ölkədir. Bu da məlumdur ki, əsrlər boyu bu dinlərə mənsub vətəndaşlarımız (ermənilər istisna olunmaqla) aralarında heç bir narazılıq, münaqişə olmadan, necə deyərlər, başlarını aşağı salıb yaşayırlar. Ermənilərə gəldikdə, bu gün Azərbaycanda yenə də ermənilər yaşayır və heç kəs onların dininə heç bir şəkildə müdaxilə etmir.

Mədəniyyətlərarası dialoq məsələsinin beynəlxalq coğrafiyasına gəldikdə, ölkəmizdə dəfələrlə bu mövvzuda beynəlxalq tədbirlər keçirilib. Bu tarixi missiyada ən fəal rolu, təşəbbüskarlığı və təşkilatçılığı Heydər Əliyev Fondu, onun prezidenti Mehriban xanım Əliyeva həyata keçirib. Ölkəmizdə gənclərin bu sahədə təşkilatlanmasına da əhəmiyyət verilir. Beynəlxalq çərçivədə bu işdə Prezidentimizin qızı, Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla xanım Əliyevanın xidmətləri danılmazdır. Xatırlayırsınızsa, təqribən on-on beş il əvvəl Bakıda, Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında məktəblilər “Fərqli mədəniyyətlərin qovşağı – Azərbaycan” adlı bir geniş tədbir keçirib və bu mərasimdə otuza yaxın dövlətin diplomatik təmsilçilikləri də iştirak ediblər.

Bir də baxışlarımızı çevirib dünyanın əks qütbünə baxaq. Az qala on beş əsrə yaxındır ki, işlərini-güclərini buraxıb islam dininə, dolayısı ilə onun mənsublarına qarşı mübarizə aparırlar – qanlar tökülür, ölkələr xarabazara çevrilir. Hadisələrin pərdəarxasına baxanda görürük ki, bütün hadisələrin səbəbkarları yenə həmin dövlətlərdir. İslam dinini, onun mənsublarını dünyanın gözündən salmaq üçün terrorçu dəstələr, qruplar, cəmiyyətlər qurur, sonra səhnəyə çıxarır, cinayətlər törətdirir, sonra da bunu “Filan terror hadisəsini filan islamçı qrup öz öhdəsinə almışdır” xəbərləri ilə dünyaya yayırlar. Bir yeri partladır, səbəbkar olaraq islam dinini göstərirlər, birini qətl edir, qatili müsəlman olaraq təqdim edirlər. Əlbəttə, bu müəslmanların aydan arı, sudan duru olduğu mənasında da başa düşülməməlidir. Hər xalqda, hər dinin mənsubları içərisində canilər, cinayətkarlar, terrorçular ola bilər. Baxın, ildə neçə dəfə Avropada, Amerikada, Rusiyada məktəblərə, xəstəxanalara, başqa bu kimi yerlərə terrorçu basqınları olur? Kim onları ağzında saqqız edib çeynəyir? Heç kəs. Amma…

 

“Başqaları bizim kimi etmirlər”

– Sizin bu sözlərinizdən belə bir sual ortaya çıxır. Söhbət dialoqdan gedir, xoş niyyətdən gedir, amma siz yenə də “biz-onlar” deyirsiniz. Belə olan halda dialoq mümkündürmü?

– Dialoq ehtiyacdan doğan bir şeydir. Bizim bir başqa insana bu və ya başqa şəkildə ehtiyacımız olmasa, onunla dialoqa girərikmi? Əlbəttə yox! İndi ki, dialoq, həm də dinlərarası dialoq məsələsi müzakirəyə çıxarılır, demək, buna ehtiyac var. Ehtiyac özünü nədə göstərir? Demək, məsələni qaşıyanlar, qaşınmayan yerdən qan çıxarmaq istəyənlər var. Amma yenə də təəsüf ki, bu gün dünyada belə bir dialoqa ən çox ehtiyacı olan, yenə də bizik. İşin qəribəliyinə baxın ki, bunu, əgər belə demək mümkünsə, bazara çıxaran zərərçəkənlər yox, zərərverənlərdir. Baxın, bir əsrdir, ən son tarixə görə də otuz ildir süni Qarabağ probleminin ortaya atılmasından ən çox zərər çəkən biz, sadəcə dini mənsubiyyətə görə ən çox müdafiə edilən Ermənistandır. Bu həqiqətdir, amma yenə də öz mənəviyyatımıza, əxlaqımıza sadiq qalaraq zeytun budağını ilk uzadan xalq bizik. Məsələnin həlli isə, necə deyərlər, acı bağırsak kimi uzandıqca uzanır, həll olunmur ki, olunmur.

– Sizcə, bunun kökündə hansı amillər dayanır?

– Səbəbi? Dini təəsübkeşlik, siyasi, siyasi-hərbi və iqtisadi məqsədlər. İslamı baş bəlası kimi təqdim edənlərə, İslam adından məzhəblər çıxaran, yol ayıran, fitnə-fəsadlar törədən təşəbbüslərə birdəfəlik yox demək lazımdır. Bir tərəfdən dialoq tərəfdarı kimi görünüb, digər tərəfdən islam xalqlarını göz açmağa, elmlə, təhsillə, müasir texnologiyalarla, mədəniyyətlə, incəsənətlə məşğul olmaq imkanı verməyənlər öz səmimiyyətlərini sınaqdan çıxarmalıdırlar. Belə bir ağır şərtlər altında təngənəfəs olan dünyada dinlərarası dialoq ən çox bizə lazımdır, bizə qarşı olanları dəvət etməyimiz, “Bu ədavəti, bu düşmənçiliyi aradan qaldıraq!”- deməyimiz lazımdır. Biz bəlanı, onun miqyasını, çəkisini görürük və deyirik. Amma başqaları bizim kimi etmir, bir tərəfdən “Dinlərarası dialoq” deyirlər, bir tərəfdən də qaşınmayan yerdən qan çıxarırlar.

– Nazim müəllim, bəlkə bu fikrinizi bir qədər geniş şərh edəsiniz?

– Uşaqlıq və gənclik illərimdə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevi çox oxuyardım. Səhv etmirəmsə, o, “Uca dağ başında” adlı hekayəsində (hekayənin adı başqa da ola bilər) belə bir mənzərə təsvir edir: uca dağ başında, kimsənin əl-ayağı asanlıqla dəyməyən bir kənd var. Payız düşər-düşməz, yağan qara görə şəhərlə əlaqə kəsilir, kənd əhalisi dünyadan təcrid vəziyyətdə bir də havaların qızmasını gözləməli olur. Dağ başında, uzun qış günlərində bir-biri ilə söhbətdən doymuş adamlar əyləncə axtarırlar. Odur ki, yay aylarında “qış tədarüklərini” görürlər. Şəhərə gələn kəndlilər burada rast gəldikləri bir dəlini tovlayıb kəndə aparır, kənd əhalisi də bütün qış fəslində vaxtını o dəlini oynatmaqla keçirirlər. İşdir, əllərinə belə bir dəli keçməsə, öz aralarından birini dəli edir, qışı yenə onunla keçirirlər.

İndi dünyanın bəzi dövlətləri bu uca dağ başındakı kənd kimi davranırlar. Bunlara bir islam təhlükəsi mövzusu lazımdır ki, daxili problemlərini ört-basdır etsinlər, əhalinin başını olmayan bir məsələ ilə qatsınlar, diqqəti öz çirkin əməllərindən yayındırsınlar. Həm də əsrlər boyu içlərində bəslədikləri kini, nifrəti humanist təqdimatla dünyaya elan etsinlər. Bunun da ən münasib mövzusu dinlərarası dialoqdur. Bir tərəfdən islam dünyasının başına bəlalar açır, onun sərvətini daşıyıb aparır, bir tərəfdən də timsah göz yaşları tökür, dialoq, dialoq deyirlər. Qardaşım, məndən sənə hansı zərər toxunub? Utanmırsanmı? Bir tərəfdən, mənim atamı yandırırsan, bir tərəfdən də məni xortdan göstərir, özünü mələk kimi qələmə verirsən? Yox, yenə də razılaşmırsınız, dialoq bu cür olmaz, dialoq güzəşt tələb edir, ön şərtləri, keçmişdəki inciklikləri unutmağı tələb edir. Siz yenə də tərəflərarası problemləri önə çıxarırsınız, deyirsinizsə, o zaman mən də bu izahı gətirməyə məcburam.

– Belə çıxır ki, bizim dialoq anlayışımızla Avropanın dialoq anlayışı fərqlidir.

– Avropada mədəniyyətlərarası dialoq (beynəlxalq termin kimi tolerantlıq) deyəndə, “Dəymə mənə, dəyməyim sənə!” fəlsəfəsi önə çıxır. Bunu tərsinə çevirəndə isə belə bir məntiq formalaşır: “Mənə dəysən, atanı yandıraram.” Hətta “Mənə dəyəcəyindən şübhələnsəm, yenə atanı yandıracağam”. Odur ki, bu gün bundan istifadə edərək “Mənə elə gəlir ki, əlinə fürsət düşsə, mənə dəyəcəksən. Odur ki, mən əvvəlcədən sənə dəyim ki, sənin mənə dəymək ehtimalın arada qalxmış olsun” məntiqi ilə hərəkət edilir. Bilirsiniz, bu halda dialoqdan danışmaq gülünc olur, çünki hər kəs, əslində, öz monoloqunu söyləyir. Həm də “Hamlet”in qəhrəmanının məşhur monoloqunu: “Olum, ya ölüm? Budur məsələ!”

Bir məsələyə diqqətinizi cəlb etmək istəyirəm. Baxın, bu gün dünyanın bəzi güclü dövlətlərində erməni qətliamı barədə dövlət səviyyəsində qərarlar qəbul edilmiş, 1915-ci ildə türklər erməniləri qırmışlar deyə qanunlar çıxarmışlar. Hətta elə bir qanun ki, bu yalanı dilə gətirsən, həbsə məruz qalırsan. Təsəvvür edirsinizmi, bu qanunu çıxaranlar fikir, söz azadlığından, demokratiyadan bəhs edirlər. “Mən bir yalana qanun donu geyindirəcəyəm, amma sən buna yalan desən, səni həbsə atacağam.” Budurmu demokratiya? Adsamdan bir sifətli olmağı tələb etdiyimiz kimi, dövlətdən də bir sifətli olmağı tələb etmək qədər təbii olan başqa bir şey ola bilərmi? İndi de görüm, bu sifət sahibi ilə dialoqdan danışmaq mümkündürmü?

Keçmiş və yaxın tarixdə, hətta bu gün belə Afrikada, Asiyada qan tökülür, zülm ərşə dirənir. Baxın, Türkiyədə, Suriyada, İraqda, Əfqanıstanda, Livanda, Fələstində, Qəzzədə, Misirdə, Sudanda, Liviyada, daha haralarda, haralarda nələr baş verir? Bu ölkələrin heç biri silah istehsal etmir. Bəs bu qədər silahı onlara kim verir? Bu silahların pulunu haradan alırlar? Kim peşkəş edir? Hansı məqsəd peşkəş edir? Burada ardıcıl olaraq bu suallar gəlir: nanı mədəni ölkələr, haradadır dialoq?

Yenə deyirəm, dialoq, xoş məramlı çağırış sədaları ən çox Türkiyədən, sonra Azərbaycandan ucalmamışmı? Dünyaya zeytun budağını uzadan məhz bu ölkələr, bu xalqlar olmamışmı? Hanı, haradadır ayağı daşlar arasında qalmış bir heyvanın, sudan kənara çıxıb geri qayıda bilməyən bir tısbağanın “harayına yetişən” humanistlər? Əksinə, müharibə, qan tərəfdarlarının dinlərarası dialoq deyən insanların başına nə oyun açdıqlarını görmürükmü? Dünyaya sülh, sevgi, qardaşlıq yayan müəssisələri yox etmək üçün kimlərdən, nələrdən istifadə etdikləri məlum deyilmi?

 

“Mələk heyrətamiz dərəcədə pərişandır”

– Bəlkə, bu mövzunu ədəbi müstəvidə davam etdirək?

– Olar. Elə isə, gəlin, dinlərarası dialoq müvzusunu tanınmış dramaturqumuz Hüseyn Cavid əfəndinin “İblis” faciəsi ilə davam etdirək. Bilmirəm, həmin dram əsərini xatırlayırsınız, ya yox? Bəli, bir tərəfdə İblis, bir tərəfdə Mələk dayanaraq dünyanı seyr edirlər. Hər ikisi, hətta İblis belə dəhşət, heyrət içindədir. İblis qarşısındakı mənzərədən həzz və məmnunluq içində insanın nə qədər qəddar, nə qədar amansız, nə qədər insafsız olduğunu belə təsvir edir:

Dəryalarə hökm etmədə tufan,

Səhraları sarsıtmada vulkan,

Sellər kimi axmaqda qızıl qan,

Canlar yaxar, evlər yıxar insan…

İblisə nə demək olar? O, öz vəzifəsini yerinə yetirir. Bəlkə bir az narazıdır, çünki ev yıxmaq, qan tökmək onun vəzifəsi ola-ola, insane bu vəzifəni onun əlindən alıb, onu işsiz qoyub. Bəs Mələk? Mələk də bu mənzərədən dəhşətə gəlib, əlindən heç nə gəlmədiyinin fərqindədir, nə edəcəyini bilmədən fəryad edir:

Ya Rəbb, azacıq lütfü-inayət!

Qəhr olmada artıq bəşəriyyət.

Başdan-başa həp yer üzü vəhşət,

İblis ilə həmrəngi-siyasət.

Bu son ifadə məni qəhr edir: “İblis ilə həmrəngi-siyasət.” Nə deməkdir bu? Siyasətin İblislə həmrəng olması, siyasətin iblisləşməsi, İblisin öz siyasətinin insanların əli ilə həyata keçirilməsi… Əslində, bəşəriyyətin, bəşər övladının vəzifəsi İblislə həmrəng olmaq, İblisanə siyasət yürütmək deyil, tam əksinə, mələklərlə həmrəng olmaqdır. Hətta mən deyərdim ki, onu çox-çox geridə buraxaraq siyasəti ilə xalqı, dövləti, hər bir fərdi daha gözəl şəkildə idarə etməkdir. Bəlkə elə buna görədir ki, bu gün siyasət deyəndə, çoxumuz “Siyasət aldatmaqdır”, – deyirik, siyasəti qarşındakı insana, dövlətə, tərəf müqabilinə kələk gəlmək istedadı və ustalığı kimi qəbul edirik. Axı aldatmaq, kələk gəlmək İblisin insana təqdim etdiyi ilk anlayışdır! Məhz onun aldatması ilə insane cənnətdən qovulmuş, yer üzünə “sürgün” edilmişdir. O zaman yalan deyən, kələk gələn adam, əslidə iblisləşmiş insan – insi şeytan olmurmu?

Bu baxımdan dialoq da şeytani və ya mələki olmalıdır və belədir. Fərdlər, qruplar, dövlətlər, dinlər, məzhəblər arasındaki dialoqlar sağlam, saf, təmiz təməllər və niyyətlər üzərində qurulmuşdursa, bu dialoq mələkidir. Yox, fırlıdaq, yalan, kələk üzərində qurulmuşdursa, o zaman şeytanidir. Bu baxımdan dinlərarası dialoqu da müəyyənləşdirmək lazımdır – mələki dialoqmu, şeytani dialoqmu? Bu gün dinlərarası dialoq deyərkən mən məhz bunu – mələklə şeytan arasında gedib-gələn insanı, insan cəmiyyətini təsəvvür edirəm.

– Yəni demək istəyirsiniz ki, dünyanın mənzərəsi dəyişmir ki, dəyişmir…

– Bəli, bu gün bəşəriyyəti Hüseyn Cavidin “İblis”indən bir əsrə yaxın, Götenin “Faust”undan iki əsrdən uzun bir dövr ayırır, amma dünyanın mənzərəsi heç dəyişmir, milyon il əvvəl də belə idi, bu gün də belədir. Çünki insanın mahiyyəti, necə deyərlər, mənəvi quruluşu dəyişmir. Aləmlərdə mələklər və şeytanlar həmişə var olduğu kimi, dünyada da mələk kimi insanlarla yanaşı, iblis kimi insanlar da yaşamış, yaşayır və yaşayacaq. Görünür, bəşəriyyət qiyamətə qədər mələklə şeytan arasında seçim etməli olacaq.

 

“İnsana düşən, insan kimi davranmaqdır”

– Bəs nə etməli?

– Məncə, biz yenə də özümüzə, mənəvi dəyərlərimizə, ruh dünyamıza uyğun hərəkət etməliyik. Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, bizdə belə bir problem olmayıb, yoxdur, inşallah, gələcəkdə də olmaz (əgər kənardan qaşımasalar). Biz həmişə xoşgörü tərəfdarı olmuşuq.

“Xoşgörü”nün mənası fars dilindən alınmış “xoş” sözü ilə ana dilimizdəki “görmək” feilindən əmələ gələn mürəkkəb söz olmaqla hər şeydə nöqsanları deyil, gözəllikləri görmək, səbr, səbat nümayiş etdirmək qəsd edilir və ən doğrusu da budur. Çünki xoşgörünün fəlsəfəsi əşya və hadisələrə önşərtli baxmamaqdır. Xoşgörülü olmaq bağışlamaq, icazə vermək demək də deyildir, onları birdəfəlik görməməkdir.

Varlıq əksliklərlə vardır – şirinin əksi acı, qaranlığın əksi işıq, istinin əksi soyuqdur və s. və i.a. Bunları rədd etmək, qəbul etməmək, yaradılışın hikmətini rədd etmək demədir. Hər kəsi eyni ölçüyə, eyni qılıfa salmaq təşəbbüsü yaradılışın arxasındakı gücə, qüdrətə müxalif olmaq, müxalifət etmək deməkdir. İndi ki, belədir, o zaman bizim məsələyə münasibətimiz bəllidir. Böyük Sədi Şirazinin də dediyi kimi, əgər bir məxluq (o məxluqun adını bilərəkdən çəkmirəm) sənə təpik atmış, sənə xəsarət yetirmişsə, bu dəfə sən də hirslənib ona təpik atsan, nəticə etibarı ilə sən insanla o məxluq arasında fərq aradan qalxacaq, ikiniz də eyni səviyyədə olacaqsınız. İnsana düşən, insan kimi davranmaqdır. Səbrlə, yüksək əxlaqla, davranışla insanlara qucaq açmaqdır, Mövlanə Cəlaləddin Rumi kimi.

Bir gün Mövlanə Cəlaləddin Rumini qısqananlardan biri ona belə bir məktub yazır: “Sən necə müsəlmansan?! Dinin də bir izzəti, şərəfi var. Müsəlmana gəl deyirsən, yəhudiyə gəl deyirsən, musəviyə gəl deyirsən, nə bilim tövbəsini pozan hər kəsə yenə gəl… Belə şey olar?!”

Mövlanə Cəlaləddin Rumi məktubu səbrlə oxuyur və arxasına bu cümləni yazıb geri göndərir:

“Sən də gəl!..” Hacı Bektaş Vəli nə deyib?

– Heç bir insana, heç bir xalqa eyib deməyin!

– İncitsələr də, incitmə!

– Dininə dizlərinlə deyil, qəlbinlə bağlan!

Əslində, biz buyuq. Biz belə olmuşuq, belə olmalıyıq. Xoşgörü budur, mədəniyyətlərarası dialoq budur!

– Nazim müəllim, bu gün belə bir fikir də səslənir: “Mövlanə çox uzaq keçmişimizdir, bu gün dünya fərqlidir, ona görə də biz Mövlanə kimi edə bilmərik”.

– Elə isə belələrinə müasirimiz deyə biləcəyimiz Nazim Hikmətin misrası ilə cavab verək:

“Yaşamaq, bir ağaç kimi tək və hür

Və bir orman kimi qardaşcasına”.

Biz, yəni dünya insanları fərd olaraq tək ağac olsaq da, bəşəriyyət olaraq meşə kimi olmalı, bir-birimizi qorumalı, qoruyaraq yaşamalıyıq. Yoxsa ağac, meşə məndən, səndən, bizdən dəyərli olar. El dili ilə desək, gəlin, papağımızı qarşımıza qoyub düşünək: ağacıqmı, bəşərikmi, meşəyikmi, bəşəriyyətikmi?

Bəşər övladını monoloqa yox, dialoqa dəvət edirik!

Qvami Məhəbbətoğlu