Qəlbi nurla nurlanmış

0
259

                                                    

     Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi münasibətilə şairin yubileyinin Azərbaycan Respublikasında dövlət səviyyəsində geniş qeyd edilməsi barədə 15 noyabr 2018-ci il tarixdə sərəncam imzalamış və 2019-cu ili “Nəsimi ili” elan etmişdir. Tarixi-mədəni dəyərlərimizə, xüsusən, Nəsimi irsinə yüksək münasibətinə görə bütün Nəsimisevərlər adından Hörmətli Prezidentimizə minnətdarlığımı bildirirəm.
     İ. Nəsimi və onun səviyyəsində olan digər mütəfəkkirlər millətimizin mənəvi sərvəti olub, bu millətin dünyaya çıxışı (tanıdılması) üçün vizit kartı ola bilər. Söz yox ki, Azərbaycan dünyada öz maddi sərvətləri ilə tanınır. Ancaq, hamıya yaxşı məlumdur ki, maddi dəyərlər istifadə olunduqca tükənir, mənəvi dəyərlər isə paylaşıldıqca, tanıdıldıqca yeni-yeni bəhrələr verir. Bu mənada Hörmətli Prezidentimizin sərəncamı Nəsiminin araşdırılıb tanınmasına, tanıdılmasına və ölkəmizin hüdudlarından kənarlara təqdim olunmasına stimul yaradır.
     Nəsiminin həyatı barədə əlimizdə o qədər də geniş məlumat yoxdur.
     Seyid Əli ibn Seyid Məhəmməd (İmadəddin Nəsimi) 1369-cu ildə Şamaxıda doğulmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar onun Təbrizdə, Bakıda, Bursada, Diyarbəkrdə və hətta Şirazda anadan olmasını iddia edirlər. Ancaq son zamanların araşdırmaları sayəsində bu iddialar öz təsdiqini tapmadı və Nəsiminin Şamaxılı olması qərarlaşdırıldı. Hətta, şairin poeziyasında Şamaxı şivəsinin qorunub saxlanması da təsdiqləndi. Nəsiminin atası Seyid Məhəmməd Şirvanda yaxşı tanınan şəxsiyyətlərdən olmuşdur. Şairin Şah Xəndan təxəllüsü ilə şeirlər yazmış bir qardaşı da olmuşdur və onun bu adla tanınan köhnə qəbiristanlıqda dəfn edilməsi də məlumdur. Yeri gəlmişkən S. Ə. Şirvani də orada dəfn olunmuşdur.
     Öz dərin fəlsəfəsi səbəbli daim təqiblərə məruz qalan İ. Nəsimi 1417-ci ildə Suriyanın Hələb şəhərində edam edilmişdir. Tarixçilər burada siyasi motivlər taparaq söyləyirlər ki, Nəsiminin sayəsində Suriyada hürufilik geniş vüsət almış və onların sayı daim artmaqda olmuşdur. Bundan qorxuya düşən Soltan Müəyyəd Hələb hakiminə məktub göndərərək Nəsimini dinsiz adlandırır və heç bir mühakiməsiz edam olunmasını tələb edir. Bu tələb icra olunaraq Nəsimi məhkəmə qurulmadan, yəni günahı sübuta yetirilmədən edam olunur. 
     İ. Nəsimi kimi bir dühanın yetişməsi üçün ictimai-ədəbi mühitin olması vacib idi. Belə bir mühit orta əsirlərdə iri ticarət və mədəniyyət mərkəzi olmuş Şamaxıda mövcud idi. Burada çoxlu sayda məktəb, mədrəsə varmış, Şərq ölkələri üçün səciyyəvi olan şeir və musiqi məclisləri fəaliyyət göstərmiş, zəngin ictimai və şəxsi kitabxanalar mövcud olmuşdur. Şamaxı yaxınlığında Məlhəm adlanan yerdə Dar-üş-Şəfa adlanan tibb akademiyası fəaliyyət göstərmişdir. Bu akademiyanın yaradıcısı məşhur şairimiz Xaqani Şirvaninin əmisi,– alim və həkim Kafiəddin olmuşdur. Digər tərəfdən Mərəzədə yerləşən məşhur Rəsədxana da elmə öz töhfələrini verməkdə idi.
     Şamaxı ictimai-elmi və ədəbi mühitində böyüyüb təhsil almış Nəsimi dövrün elmlərini,-məntiq, riyaziyyat, astronomiya və dinlərin tarixini öyrənmişdir. Şairin gənc yaşlarından hürufiliyin banisi Fəzlullah Nəimiyə mürid olması onun dünya görüşü və fəlsəfi təfəkkürünün formalaşmasında, dini etiqadının möhkəmlənməsində, kamil insan kimi yetişməsində və hətta həyat tərzinin dəyişməsində böyük rol oynamışdır. Şair Nəsimi (xəfif meh) təxəllüsünü Nəimi (bol ruzi) adına uyğun olaraq qəbul etmişdir. Ancaq, “dinin dirəyi”, “dinin sütunu” mənalarını daşıyan İmaddəddin adının nə zaman  və nə səbəbdən qəbul edilməsi barədə heç bir məlumat yoxdur.         
     Kökü təsəvvüf fəlsəfəsindən bəhrələnən, sufi təriqətlərindən biri olan hürufiliyin mahiyyətini anlamaq üçün bəzi məsələlərə aydınlıq gətirək. Çünki,  hürufiliyin sufizmə aid olmayan, ondan fərqli təlim kimi təqdim edilməsi hallarına çox təsadüf olunur.
     Sufizmin mahiyyəti təsəvvüf fəlsəfəsi ilə bağlıdır, başqa cür desək, sufilər təsəvvüf fəlsəfəsinin daşıyıcılarıdır. Təsəvvüf fəlsəfəsi VIII əsrdə Zünnun əl Misiri və Abdullah Mühasibi tərəfindən yaradılmış, Güneyd Bağdadi və Bəyazid Bistami tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Əslində təsəvvüf əxlaqdır, xüsusi əxlaq normaları. Güneyd Bağdadinin müasiri Şümnun belə deyirdi: Təsəvvüf maddi olaraq heç nəyə sahib olmamaqdır və heç kimin də onu özünə qul etməməsidir.
     Şeyx İbrahim isə təsəvvüf barədə belə deyirdi:

                    Təsəvvüf küllü yaxmaqdır vücudun narı “La” ilə,
                    Təsəvvüf nuri “İlla” ilə insan olmağa derlər.
                    Təsəvvüf məndə olmaqdır həqiqət, Haqq ey İbrahim,
                    Təsəvvüf şeri Əhməd dildə bürhan olmağa derlər.

     Yəni, təsəvvüf bədəndə olan Allah nuru ilə küllü (aləmi) yandıra bilən insan olmaqdır. Təsəvvüf Haqqın həqiqətən məndə (aşiqdə) olmasıdır və bunun üçün Əhmədin şeirləri dildə dəlil olmalıdır. Burada Əhməd dedikdə ilk türk sufisti yəsəviyyə təriqətinin banisi (XIII əsr) Xoca Əhməd Yəsəvi nəzərdə tutulur.
     “Türk ədəbiyyatı” kitabında Əhməd Kabaklı təsəvvüfə olduqca dolğun bir tərif vermişdir: “ Təsəvvüf kökü islamiyyətə və şəritə bağlı yüksək inam, fikir sistemi və yaşama tərzidir”.
     Əl-Qazali və Muhyiddin Arabi kimi şəxsləri yetişdirməsi ilə Güneyd Bağdadi Bağdad sufilərinin ustadı sayılırdı. IX əsrdə Əl-Qazali kəlam, fiqh (şəriət qaydaları) və təsəvvüfü birləşdirərək sufiliyi sistem halına gətirdi. Muhyiddin Arabi isə sufiliklə fəlsəfəni birləşdirərək “fəlsəfi təsəvvüfün” banisi oldu. Vəhdəti-vücud (varlıqların birliyi) fəlsəfəsi də Muhyiddin Arabiyə məxsusdur. Bu fəlsəfəyə görə yeganə bir varlıq var,- Allah, yerdə qalan hər şey onun məzhəri, ondan qopan zərrəcikdir. Arabi “Ləə İlahə İlləllah” (Allahdan başqa Allah yoxdur) kəlamına qarşı “Ləə mövcuda İlləllah” (Allahdan başqa mövcüdat yoxdur) deyimini irəli sürmüşdü. Riyaziyyatçıların təbirincə desək, ikinci deyim əslində birincini qapayır.
     Təsəvvüf fərdi konsepsiyalar üzrə inkişaf etdiyindən sufizmdə banilərinin adı ilə adlandırılan təriqətlər yaranırdı. Məsələn: Qadiriyyə,-banisi Əbdül Qadir əl-Cəlani (XII əsr); Bəktaşilik,-banisi Hacı Bəktaşi Vəli (XII—XIII əsr); Yəsəviyyə,-banisi Xoca Əhməd Yəsəvi (XIII əsr); Mövləvilik,-banisi Mövlana Cəlaləddin Rumi (XIII əsr); Nəqşbəndilik,-banisi Bəhaəddin Nəqşbəndi Buxarəvi (XIV əsr); Hürufilik,- banisi Fəzlullah Nəimi Xorasani (XIV əsr) və s.
     Hürufiliyin banisi Fəzlullah bin Əbu Məhəmməd Təbrizi (1339 –İran, Təbriz, 1401 Qorqan, Culfa, Əlincə qalasının yaxınlığı) və ya Nəimi Şah Fəzlullah ibn əbu Məhəmməd Astrabadi (Fəzl) sufi şeyxi olub, hürufilik təriqətinin banisi sayılır. O, sufi şeyxi Şiblinin davamçısı olmuşdur. XV əsr mütəfəkkiri Əbd-ür-Rəhman Şohavinin yazdığına görə hürufilik IX əsrdə yaşamış Nizami əbu əl Fəzl Astrabadi Əcəmi tərəfindən yaradılmışdır. Əslində sufizmin yaranışından başlayaraq bütün sufilərdə, xüsusən Hüseyn ibn Həllac Mənsurda, hürufi elementlərinə çox təsadüf olunur, “ənəlhəq” kəlamını da ilk dəfə Mənsur işlətmişdir. Ancaq, hürufilik Fəzlullah Nəiminin sayəsində mükəmməl bir təlim kimi formalaşdı və tanındı. “Hüruf” sözü ərəb dilindən tərcümədə “hərflər” mənasını daşıyır. Bu təriqətin daşıyıcıları hərf və rəqəmlərə müxtəlif rəmzi mənalar verir, insan sifətində 28 və 32 rəqəmlərini tapır və onları Allahın kəlamı olan Qurani-Kərimlə əlaqələndirirdilər.

                    Bistü-həştu sivi dudur ayəti-nitqi xuda,   
                    Görmüşəm eyni-əyani məndədir həqq aşina.

     Allah nitqinin ayələri (yəni Quran) 28 və 32-dən ibarətdir,- deyən Nəsimi Quranin ərəb əlifbasının 28 hərfi ilə oxunub, əski azərbaycan, yaxud fars əlifbasının 32 hərfi sayəsində anlanıldığına (şərh olunduğunu) işarə vururdu.
     F. Nəimi hürufilər üçün səmavi kitablara bərabər tutulan “Cavidannamə” kitabında Qurani-Kərimin “Allah Adəmə hər şeyin adını öyrətdi” ayəsi əsasında Adəmə (ə.s.) 32, Məhəmməd peyğəmbərə (ə.s.) 28 kəlamı öyrətdi yazırdı.         Buradan Adəmin (ə.s.) türk, yaxud fars olması anlamına gəlmək olar.
     Hürufilər bütün əşyaların adının və ümumiyyətlə kəlamın (sözün) və ayələrin (cümlələrin) hərflərin sayəsində yaranmasını əsas götürərək hərflərə böyük önəm verirdilər. Hərf və rəqəmlərin mənalandırılması və bəzi hürufi rəmzləri mətnlərin çətin anlaşılmasına səbəb olur, nəticədə ancaq hürufilərin anlaya biləcəyi yeni bir “dil” (Nəsiminin təbirincə “quş dili”) yaradırdı:

                    Heç kimsə Nəsimi sözünü fəhm edə bilməz,
                    Bu, quş dilidir, bunu Süleyman bilir ancaq.
     yaxud:

                    Sən bu Nəsiminin dilini anla, bil sözün
                    Kim, var bu dildən özgə bizim bir lisanımız.
     yaxud:
                    İnsü cinnin dilini gərçi Süleyman bildi,
                    Sən bilən dili bu gün yəni Süleyman nə bilir.

     Əslində belə bir dilin yaranması zəruriyyəti dövrün tələbindən irəli gəlmişdi. Adi din xadimləri, yaxud mövhumatçılar tərəfindən təqiblərə məruz qalan sufilər öz ideyalarını yaymaq üçün dərvişlik həyatını yaşamış və bu zaman əlaqə vasitəsi kimi özlərinə məxsus “dil”dən istifadə etmişlər. Hürufilərin əsas məqsədi hakimı elm olan, qəlbi eşqlə yoğrulmuş kamillər səltənəti yaratmaq idi. F. Nəimi buna nail olmaq üçün insanların bətnində inqilab etməyin vacibliyi yolunu göstərirdi.
     Hürufiliyə aid bəzi misallar göstərək:
     “Cavidannamədə” 124 min peyğəmbərin sayı belə ifadə olunub: 3 x 32 min + 1 x 28 min = 124 min; Burada, 3 (od, su, hava) + 1 (torpaq) = 4 (ünsür);
Əbcəd hesabıyla, hacib (qaş): h – 8 + a (əlif) – 1 + c – 3 + b – 2 = 14
                               Vəch (üz): v – 6 + c – 3 + ha –5 = 14;    
     Ərəb əlifbasında hər bir hərfinin müqabilində bir rəqəm dayanır ki, bu da əbcəd hesabı adlanır. Bundan başqa, Nəsimi poeziyası üçün səciyyəvi olan bəzi hürufi rəmzlərini də nəzərdən keçirək: Saqi (elm paylayan), dilbəra, nigara, əfəndi və s. kəlamlar Allaha müraciət forması kimi istifadə olunmuşdur. Bəzən Allaha müraciətlə “üzün” dedikdə onun surətini güstərən Quran, “saç” (zülf) dedikdə isə sirli-sehirli əbədiyyat dünyası nəzərdə tutulmuşdur. Məstlik, sərxoşluq—kamillik, mey, şərab—elm, meyxanə– sufilərin elm ocağı olan dərviş orderi anlamında istifadə olunmuşdur. Nəsiminin deyilənlərə səciyyəvi olan bir beytinə baxaq:

                    Saqi ləbindən doğmuşuz yəni ki, “bey”dən “lam” ilə,
                    Fitrət günündən ta əbəd şol dayədəndir şirimiz.

     “Bey” hərfi (əbcədi-2) “lam” (əbcədi-30) ilə yanaşı yazıldıqda “ləb” (dodaq) oxunur. Və Quranın “Yasin” surəsinin 82-ci ayəsində belə buyurulur: “Allah bir şeyi istədikdə “Ol” deyər, o da dərhal olar”. 
     Bunları nəzərə alsaq bu beytdə, “Ey Allah sənin dodaqlarından yaranmışıq, yəni dodaqlarının kəlamından (32 hərfdən), yaranış günümüzdən (Adəmin yaranış günündən) əbədiyyətə qədər o dayədən (kəlamdan, başqa cür desək Qurandan) süd əməcəyik, yəni bəhrələnəcəyik” yazıldığını anlaya bilərik.
     Ərəb, fars və türk (azərbaycan) dillərində biri-birindən gözəl poeziya nümunələri yaradan Nəsimi öz sözlərini möcüzə adlandıraraq deyirdi:

                    Əlfazi- Nəsimi bu gün ol möcüzədir kim,
                    Bənzər ona bir lölövü şəhvar ələ girməz.

     Nəsimi söhbəti (poeziyası) bu gün elə bir möcüzədir ki, ona bənzəyən, şahlara layiq başqa bir inci ələ düşən deyil. Şairin yaradıcılığına müqayisəli şəkildə yüksək qiymət verən Əhməd Kabaklı belə yazırdı: “M. Füzuli və Şeyx Qalib də təsəvvüf vadisində xeyli irəli getmişlərdir, amma Nəsimi qədər coşqun, inanclı, pərvasız bir təsəvvüf əri göstərilə bilməz”.

Nəsimi poeziyası hürufiliyin mahiyyətinin açıqlanması üçün olduqca səciyyəvidir. Oeyd etdiyimiz kimi hürufilik sufi cərəyanlarından biridir.
     Əhməd Kabaklı sufi təriqətlərinin müxtəlif olmasına baxmayaraq, hamısı üçün təsəvvüfün ortaq bir sistemi olduğunu və nəzəri olaraq aşağıdakı altı məsələni özündə birləşdirdiyini söyləyirdi: 1) varlıqların birliyi; 2) Allah nurunun təcəllası; 3) əyan olanın sifət sabitliyi; 4) eşq; 5) insan amili; 6) əxlaq göstəricisi.
     Varlıqların birliyi (vəhdəti vücud) nəzəriyyəsi sufiliyin banilərindən olan Muhyiddin Arabiyə məxsusdur. Bu fəlsəfəyə görə, Allah yeganə varlıqdır, qalan hər bir şey Allahdan qopan (Allahın yaratdığı) zərrəcikdir, ilahi varlığın məzhəridir, onun zühur etmə yeridir. Başqa cür desək Allah külldür (hər şeyi əhatə edən), qalan hər şey cüzdür, yəni Allahdan qopan zərrəcikdir. Mövlana Cəlaləddin Rumi bunu belə ifadə edirdi:

                    Dünyada və axirətdə O var, bir tək O var,
                    Tək tapdığımız gerçək O, saxta düm varlıqlar,
                    Göylər də yalan, günəş də bağ, bağça yalan
                    Hər sözdə hər anlamda O tək gerçək, O var. 

Nəsimi isə belə deyirdi:

                    Necə gizlədəyim məndən səniyçün,
                    Nəyə kim baxaram, anda əyansan.
     yaxud,
                    Vəslinə irmək istərəm gərçi ki eyniyəm anın,
                    Məndən anı kim ayıra, fikri məlal içindəyəm.

     Allahdan qopan zərrəcik kimi onun eynisi olduğunu söyləyən şair, ayrılığın (Adəmin cənnətdən qovulmasının) qəmini çəkərək vüsala (əbədiyyətə) qovuşmaq arzusunda olduğunu bildirir. Şair “Sığmazam” qəzəlində varlıqların birliyi fəlsəfəsinin daha geniş və dolğun bəyanını verir. Məsələn:

                    Zərrə mənəm, günəş mənəm, şəms ilə həm qəmər mənəm,
                    Ruhi-rəvan bağışlaram, ruhi-rəvana sığmazam.

     “Zərrə mənəm, günəş mənəm, günəş ilə ay mənəm. Öz canımı böyük sevgi ilə Allaha bağışlaram, ancaq o istəkliyə sığmazam” səthi açıqlama əslində aşağıdakı mənalar anlamındadır.
     Varlıqların birliyi fəlsəfəsinə görə insan, günəş, ay və s. Allahdan qopan zərrəcik kimi Allah mənində eyniləşir ki, Nəsimi də bunu çatdırmaq istəyir. İkinci misrada şair canını Allaha bağışlamağa (vüsala) hazır olduğunu deyir və hələlik O istəklinin (Allahın) dərgahına sığmadığını söyləyir. Belə ki, Allaha qovuşmanın yolu ölümdən keçməlidir və  Nəsimi buna hazır olsa da ölümün öz vaxtı vardır. Həm də, yalnız əməl dəftəri sağ əlinə verilənlər cənnətə düşə bilərlər. Hələ ki, şair bu xoşbəxtliyə nail olmadığını (cənnətə sığmadığını) bildirir.
     Allah nurunun təcəllası dedikdə, təsəvvüf daşıyıcılarının Allahın bütün yaratdıqlarında parıl-parıl görünməsi ideyası nəzərdə tutulur. Yəni, bu ifadə Allahın kainatda olan canlı və cansız hər bir zərrədə zühur etməsi (varlığını aşkarlaması), öz nurunu göstərməsi anlamıdır. Nəsimi poeziyasında Allah nurunun təcəllası ənqabarıq verilən məsələlərdən biridir:

                    Nəzmi Nəsiminin yəqin Allahi nurun şərhidir,
                    Ol nuru hər kim bilmədi, həqdən nəsibi nar imiş.

     Nəsimi poeziyasının (nəzminin) məqsədi Allah nurunu şərh etməkdən ibarətdir, hər kim ki, o nurun nə olduğunu bilmir, Allah tərəfindən onun qisməti cəhənnəmdir. Yaxud:

                    Ey Nəsimi nəfəsin gərçi Məsiha dəmidir,
                    Möcüzün rəmzini Musa bilə, İsa nə bilür?

     Maraqlıdır o nədir ki, Musa (ə.s.) bilir, İsa (ə.s.) bilmir. Məsih,- ibranicə “Moşiah”, yunanca “Xristos” kəlamı olub,- “Seçilmiş”, “Xilaskar” mənalarını daşıyır. Məsih İsa peyğəmbərin ləqəbi olub, xəstələri sağaltma, ölünü diriltmə (mümkünsüzü mümkün etmə) xüsusiyyətlərinə görə ona verilmişdir. Göstərilən beytdə ilahi nurlanmaya qovuşan Nəsimi Məsiha məqamını yaşadığını bildirir və bu möcüzənin mahiyyətini İsanin yox, yalnız Musanın biləcəyini söyləyir. Çünki, Allahın nurunu, Tur dağında işıq saçan və yanmayan ağac timsalında, görən Musa peyğəmbər olmuşdu. Bu barədə Quranın “Taha” surəsinin 9-47-ci ayələrində geniş məlumat verilmişdir.

                    Təcəlla nurini, Şəha, yüzündə çün əyan gördüm,
                    Cəmi əşyada ol nuri təcəllası hüveydadır. 

     Ey Allah (Şəha), üzündə nurun təcəllasını mən aşkar gördüyümdən, bütün əşyalarda da mənə bəlli olan o nuru parıl-parıl görürəm. Burada, üzündə dedikdə, Allahın sifətlərini (xüsusiyyətlərini) bizə çatdıran Qurani-Kərim nəzərdə tutulmuşdur. Yəni şair, Quranda Allah nurunun təcəllasını görürəm,- deyirdi.      Başqa bir beytində ilahi nurla nurlandığını, Haqla-haqq olmasını söyləyən şair:

                    Çünki bildin mömünün qəlbində beytullah var,
                    Yenə təzim etmədin, ol evdə kim Allah var.

     Adi dindarlar qəlbin Allahın evi olmasını qəbul edirlər, ancaq ilahi nurlanma yalnız elmi və eşqi sayəsində kamilliyə qovuşan sufilərə aiddir. Bu mənada Nəsimi, adi dindara müraciətlə, – sən bilirsən ki, möminin qəlbi Allahın evidir, bəs nə üçün Allah o evdə olduğu halda təzim etmirsən,- deyirdi. İlahi nurlanmaya yetişən şair özünə yox, Haqla-haqq olmuş məninə təzim tələb edirdi. Təsəvvüf daşıyıcıları ilahi nurlanmaya (ənəlhəq məqamına) yetişmək üçün şəriət, təriqət, mərifət və həqiqət kamilləşmə mərhələlərindən keçməlidir. Nəsimi demişkən:

                    Kişi kim mərifətdə kamil olmaz,
                    Ona nuri inayət hasil olmaz.

     Yəni, kamilləşib mərifət sahibi olmayan bir kişiyə Allah nurundan pay (yardım) yetişməz. Yalnız mərifət əhli olanlar bu həqiqətə qovuşa bilərlər. Şairin poeziyasında istənilən qədər belə nümunələrə rast gəlmək mümkündür.
     Əyan olanın sifət sabitliyi dedikdə, yalnız Allahın varlığı, qalan hər şeyin ona nisbətdə var olması anlaşılmalıdır. Başqa cür desək, əyan olanın sifət sabitliyi bütün görünənlərdə Allahı görə bilmək qabiliyyətidir. Nəsimi belə deyirdi:

                    Faili mütləqdən özgə nəsnə yoxdur aradə,
                    Gər sən idrak etməzsən, bil ki, səndədir qusur.

     Ortada Allahdan (mütləq hakimdən) başqa bir şey yoxdur, əgər bunu dərk etmirsənsə, bil ki, çatışmazlıq sənin özündədir. Başqa bir beytdə:

                    Təallalah, nə zibasan sifatın zatı yektadır,
                    Qamu əşya sifatindən sənin ismin müsəmmadır.

     Uca Allah, nə gözəlsən, sifətin vahid bir başlanğıcdır (kökdür), odur ki, bütün əşyaların sifətində sənin adın hallandırılır,-deyən şair, hər görünənin Allahdan qopan zərrəcik olduğunu əsas tuturdu.
     Təsəvvüfdə Eşq dedikdə,- insan ruhunun Tanrıya qovuşub, onda ərimə (vüsal) arzusu nəzərdə tutulur. İlahi eşqdə “hicran” Adəmin cənnətdən qovulub Yerə göndərilməsi, “vüsal” isə Adəmin (insanın) qovulduğu yerə qayıdışıdır. Bəyazid Bistami obrazlı şəkildə belə eşqi “İlahi şərabla sərxoşluq” adlandırırdı.
     Yeri gəlmişkən, təsəvvüf tarixində ilk olaraq İlahi eşq (ƏL- Hubb) fikrini ortaya gətirən islamın ən böyük sufi qadını Rəbiyyə-əl- Ədəviyyə olmuşdur. İlahi eşq yolunda Məcnunluq, fəqirlik (təkəbbürdən uzaq olmaq), saflıq və tərki dünyalıq (dünya malının faniliyini anlamaq) ən vacib şərtlərdəndir. Bu isə, əzablara sinə gərmək üçün dözüm və iradə tələb edir. Belə eşqi qiymətləndirən Nəsimi deyirdi:

                    Canda ki, eşq olmadı, dildə xəbər nə faidə,
                    Gözdə ki, görmək olmadı, nuri xəbər nə faidə.      

    Yəni, canda eşq olmadan dildə eşqdən danışmaq, kor adamın nurdan danışması kimi bir şeydir. Şair qəlbinə hakim kəsilən eşqini belə ifadə edirdi:

                    Vəsli-rüxün bahasına versəm ucuz ola hənuz,
                    Canü cahanü hər nə kim, iki cahan içindədir.

                    Oldu Nəsimi ey qəmər, hüsnünə fitnə, neyləsin,
                    Fitneyi- axirəzzaman uş bu zaman içindədir.

     Birinci misrada deyilir ki, ey Allah, sənin üzünü görmək (vüsal) üçün canımı, cahanımı və iki cahanda olan hər şeyi versəm, yenə də ucuz olar.
     İkinci misrada isə, Nəsimi Allahın (Ay üzlünün) gözəlliyinin sehrinə düşdüyünü deyir və təəssüflənir (neyləyim) ki, sənə qovuşduracaq axirətin özü də zamandan asılıdır. İlahi eşqin şeyda bülbülü olan nəsimilər, füzulilər usanmaq bilmədən bu yolda hər cür əzablara qatlaşır və vüsala can atırdılar.
     İnsan amili də təsəvvüfdə vacib şərtlərdəndir. Belə ki, bu fəlsıfəni dərk etmək üçün idrak (şüur) lazımdır. Yüksək şüur isə, Allahın xəlq etdikləri içərisində yalnız insanlara məxsusdur. Qurani-Kərimdə “mən küntə kənzin dərki üçün insanı yaratdım”,- buyurulmuşdur. “Küntə kənz” “gizli xəzinə” mənasını daşıyan Quran kəlamıdır. Deməli, insan Allahı dərk edən idrak sahibi olmaqla yanaşı, ilahi eşqdə aşiq kimi ikinci tərəfdir. Aşiq olan Nəsiminin varlığı, ilahi eşqindən söhbət açmağa, məşuquna qovuşma yolunda əzab və istrablara dözməyə hazır olduğunu söyləməyə haqq qazandırır. Elə bu eşq səbəbli, füzulilər Allahdan qəm, kədər, əzab istəyirdilər ki, onunla vüsal üçün zaman məsələsində irəli düşsünlər. Çünki, bu dünyada əzabların çoxluğu əbədiyyata qovuşmanın qısa yoludur. Nəsimi:

                   Təriqi həqqi biləndir verən malın yağmayə,
                   Təraş olub nəməd geyən dolaşmadı bu sevdayə.

-deyir. Yəni ki, Haqqın yolunu bilənlər dünya malında gözü olmadığı üçün onu ətrafa paylayırlar. Malı əldən çıxdıqdan (oğurluqla, yanmaqla və s. səbəblərdən) sonra sufilərə məxsus geyim (nəməd) geyənlər ilahi eşq yolunu tuta bilmədilər.

                    Ey Nəsimi, nəzər əhli ki, vücudun evinə,
                    Laməkan gəncinə viran dedilər, gerçək imiş.

     Ey Nəsimi, bəsirət sahibləri (nəzər əhli) sənin bədənindəki evi, yəni qəlbini Allah (laməkan xəzinə) üçün xarabalıq adlandırdılar, doğru imiş. Burada xəzinənin adətən xarabalıqda gizlədilməsi əsas götürülmüşdür.

                    Həm şəriət, həm təriqət, həm həqiqət, mərifət,
                    Verdilər fitva bizə dər-məniyi-həlqəbəguş.

     Həm şəriət, həm təriqət, həqiqət və mərifət hökm verib bizi məna qapısının qulağı sırğalı qulu etdilər,- deyən Nəsimi sufizmdə kamilləşmənin dörd məqamını göstərir və sufiləri bu məna qapılarının qulağı sırğalı qulu adlandırır.
     İlk türk sufisti, yəsəvilik təriqətinin banisi Xoca Əhməd Yəsəvinin “Fərqnamə” kitabında sufilərin yetkinləşmə yolunun dörd mərhələ (şətiət, təriqət, mərifət və həqiqət) və qırx məqamdan (hər mərhələdə on məqam) ibarət olduğu verilmişdir. Göründüyü kimi insan amili təsəvvüfün əsas sütunlarından biridir.
     Əxlaq göstəricisi təsəvvüfdə fərdlərin əməl (əxlaq) normalarını müəyyən edir. Belə ki, onlar dini mükəmməl bilib, əməl etməli, tərki-dünyalığın və islam dininin fəal təbliğatçısı olmalıdırlar. Bu mövqedə olan aşiq, kamilləşmə yolu ilə mələk xislətli olub, məşuquna (Allaha) layiq olduğunu sübut etməlidir ki, Allah da onun könlündə öz nurunu göstərsin və əbədiyyətə qovuşduqda yeri behişt olsun. Belə aşiqlərdən biri olan Nəsimi deyirdi:

                    Bu Nəsiminin irişməz kimsə qövlü qalinə,
                    Gah şeyxü abid olur, gah olur bir meyfüruş.

    Heç kim bu Nəsiminin söz hünərinə yetişə bilməz, çünki gah dindar şeyx olur, gah da şərabsatana (hürufi rəmzilə,-elm paylayana) çevrilir. Bax, Nəsimi anlaşılmazlığının, çətin dərk olunmasının bir səbəbi də bunda idi. Onun poeziyasında çox istifadə olunan saqi, mey, şərab, meyxanə kimi kəlamların rəmzi mənaları hər kəsə məlum olmadığından çaşdırıcı anlama gəlirdi. Ancaq, Nəsimi təsəvvüf daşıyıcıları içərisində inancı, etiqadı, iradəsi, tərki dünyalığı və dini saflığı ilə əxlaq nümunəsi idi. Şair deyirdi:

                    Tutma şeytan ür-rəcimin qövlünü, rəhmanə uy,
                    Kim uyan şeytanə cindir, tabei-rəhman degil.

     Qovulmuş şeytanın sözünə qulaq asma, Allaha inan, şeytana uyan cindir, Allaha tabe olan deyil.
     Bundan öncəki beytdə deyilən “şərabsatan” kəlməsi şeytana aid əməl olduğu üçün, deyə bilərik ki, Nəsimi bu sözün hərfi mənasından uzaq olub, ancaq rəmzi mənasının icraçısıdır. Şairin poeziyasında tərki- dünyalıqla bağlı istənilən qədər nümunə göstərmək olar. “Səfavü zövqü- dünyaya, könül aldanma, al eylər” qəzəli bu cəhətdən daha səciyyəvidir. Qəzəlin son beyti belədir:

                    Nəsimi xəstəyə sənsiz Süleyman mülkünü versən,
                    Ol anı bir çöpə saymaz, təmənnayi-camal eylər.

     Məlumdur ki, Süleyman peyğəmbərin (ə. s.) mülkü bu dünya üçün ən böyük sərvət sayılır. Şair Allahın üzünü görmək müqabilində belə bir sərvəti çöp dəyərində görür və ondan imtina edir.
     Nəsimi fəlsəfəsində ən çox mübahisələrə səbəb olan məsələlərdən biri də “Ənəlhəq” məqamıdır. “Nəsimi və klassik dini üslübun təşəkkülü” kitabında Rəhim Əliyev belə yazır: Allah Musa peyğəmbərə yaxınlaşanda dağlar titrəyir, ağaclardan tüstü çıxır, güclü nur görünür. Allah insan dilində, insan səsi ilə danışır. Ən ümumi rəyə görə, Allah peyğəmbərlərə nur şəklində görünür. Tək-tək kamil insanlarda ilahi nur, işıq çox olur və məcazi mənada “ənəlhəq” iqrarına səbəb olur”.
     Həmin kitabdan başqa bir nümunəyə baxaq: “Şübhə yoxdur ki, “ənəlhəq” təlimini,-mənəm həqq,- kimi tərcümə edib ona müstəqim məna vermək olmaz. Ənəlhəq bir bənzətmədir, məcazdır və bu məcazın dini mənası Allahın təbliğidir onu əyani olaraq insanlara dərk etdirməkdir”.
     “Ənəlhəq” (haqq məndədir) kəlamı ilk dəfə X əsrdə fars şairi Hüseyn ibn Mənsur (Həllac Mənsur) tərəfindən bədahətən səsləndirilmişdir. Nəsimi gənc yaşlarından Mənsuru özünə örnək seçmiş, hətta Hüseyni, Mənsuri təxəllüsləri ilə şeirlər də yazmışdır. Kamilləşmə üzrə olan şair Mənsura həsəd apararaq deyirdi:

                    Mənsur kimi cuşə gələr, söylər “ənəlhəq”,
                    Ol aşiqi sadiq ki, bu meyxanəyə uğrar.

     Həllac Mənsur dərviş orderləri (yığıncaq, toplantı) yaratmışdı. Burada sufilər görüşür, təsəvvüfə aid söhbətlər aparır, musiqi sədaları altında rəqs edir və bədahətən deyilən Allahı, peyğəmbəri və islam dinini vəsf edən şeirlər (meyxanə) söyləyirdilər. Deyilənləri nəzərə alsaq, bu beytdə,- meyxanədən bəhrələnən sədaqətli aşiqlərin ilhamı coşub Mənsur kimi “ənəlhəq” söyləyə bilərlər,- deyildiyini anlayarıq.
     Digər bir beytdə Mənsura həsəd aparan şair deyirdi:

                   Darə çıxmaq bu fəna ərsədə Mənsura düşər,
                   Bilməyən sirri-ənəlhəqqi o dəvi nə bilür?

     Ənəlhəq söyləmək kimi o ucalıq məqamına qovuşmaq Mənsurun payına düşüb, ənəlhəqqin sirrini bilməyən bu iddianın nə olduğunu haradan biləcək?
     Göründüyü kimi “ənəlhəq” sirli bir kəlamdır və hər kəsə qismət olan məqam deyildir. “Ənəlhəq” söyləmək o kamil insanlara qismət olurdu ki, onlar öz içində nəfsi boğub mələksima olmaqla “fəna- fillah” məqamına yetişsinlər. Belə insanlar Allah tərəfindən mükafatlandırılaraq qəlbləri nurlandırılır. Bu məqam “bəqa-billah” adlanır və “ənəlhəq” (haqq məndədir, haqla haqq olmuşam və ya ilahi nurlanmaya qovuşmuşam) söyləməyə imkan verən bir haldır. Adi dindarlar tərəfindən qəbul edilməyən “ənəlhəq” Haqq aşiqləri tərəfindən Quranın “Ən Nur” surəsinin 35-ci ayəsi ilə əsaslandırılırdı: “Allah göylərin və yerin nurudur. O nur üstündən nurdur. Allah dilədiyini öz nuruna qovuşdurur”
     Sonralar təsəvvüf yolunda kamilliyə yetişən, qəlbi İlahi nurla nurlanma ucalığına qovuşan Nəsimi deyirdi:

                    Buldu Nəsimi çün səni neyçün “ənəlhəq” deməsin,
                    Ey bu sözə münkir olan dövlətü darın yox imiş.

     Nəsimi Səni tapdı (yəni, ilahi nurlanmaya qovuşdu) niyə Haqq məndədir deməsin, ey inkar edən, sənin bu ucalıq var-dövlətindən xəbərin yox imiş,- deyən şair, qürur hissi keçirir və xoşbəxtliyini bildirirdi. 

     Bütün deyilənlərdən bu nəticəyə gəlmək olar ki, “Ənəlhəq” aşiqin qəlbinin İlahi nurla nurlanmasının, yəni Haqla haqq olmağın dillə ifadəsidir.
     İndi də, “Məndə sığar iki cahan…” ifadəsinə açıqlama gətirək:

                    Mən Nəsimi həqqi buldum, həqqi iqrar eylədim,
                    Çün müvəhhid mömin oldum, mən müsəlman ol mənəm.

Deyən şair, təkallahlığa inanan mömin bir bəndə olub, Allaha tapındığını və bunu dillə ifadə etdiyini (yəni, Kəlmeyi-şəhadət söylədiyini) bildirərək müsəlman olduğunu deyirdi. Başqa bir beytində:

                    Kəsb eyləməyən axirəti anı dəli bil,
                    Gər aqilisən qəddari-dövranə yapışma.

     Axirətin varlığına inanmayanı dəli hesab eylə, əgər ağıllısansa bu qəddar dünyaya bel bağlama,-deyirdi. Digər tərəfdən, imanın beşinci şərti axirətin varlığına inanmaq (val yaumil axiri) idi və Nəsimi də müsəlman olduğu üçün onun iki dünyasının olması şəksiz idi. Odur ki, “məndə sığar iki cahan…” deyən şair, “mən müsəlmanam” deyib möhürünü vururdu. “Mən bu cahana sığmazam” deməklə isə, iki cəhətdən bu dünyaya sığmırdı. Birincisi öz mürəkkəb fəlsəfəsinin anlaşılmazlığı nəticəsində adi dindarlar tərəfindən təqiblərə məruz qalması ilə, ikincisi və ən ümdəsi Allaha tez qovuşmaq üçün əbədiyyət dünyasına can atması ilə. Bax, bu səbəbdən nəsimilər, fizulilər Allahdan dərd, qəm, əzab istəyirdilər. Yəni, eşqlərində vüsala yetmək işində irəli düşmək istəyirdilər.
     “Gövhəri laməkan mənəm” ifadəsinə də iki cür yanaşmaq olar. Birincisi Nəsimi insan (Adəm) olaraq özünün Allahın (laməkan Allaha aid kəlamdır) yaratdıqları içərisində ən dəyərlisi olduğunu bildirirdi. İkincisi, Əmir Teymurun təbirincə desək, o laməkan ordusunun (dərvişlərin) ən dəyərlilərindən biri mənəm deyirdi. “Kövni məkana sığmazam” yəni, bir məkanda dayanıb qala bilmərəm, dərviş kimi hər yerdə gəzib elmimizi yaymalıyam.
     Nəsimi “küfr”ləri barədə: Nəsimi poeziyasında təsəvvüf mahiyyətindən, eləcə də, hürufi rəmzlərindən irəli gələn bəzi məqamlar adi dindarlar üçün anlaşılmaz olduğundan, sair təqiblərə məruz qalmış, hətta ruhanilər tərəfindən dinsiz adlandırılaraq edam olunmuşdur. Onun bu səpkidən olan bəzi beytlərinə nəzər salaq:

                    Gəl “ənəlhəq” sirrini meyxanəvü meydən eşit,
                    Ey düşən inkarə neyçün münkiri meyxanəsən.

     İlk baxışda “ənəlhəq”, “mey” və “meyxanə” islam nöqteyi-nəzərindən küfr kimi qəbul oluna bilər. Bunların rəmzi mənaları öndə açıqlandığından təkrara lüzum görmədən beyti belə şərh edə bilərik: “Gəl ilahi nurlanmanın sirrini bizim elm ocağında (dərviş orderində)  təbliğ olunan elmdən öyrən. Ey elmimizi qəbul etməyən, nə üçün elm ocağımızı inkar edirsən”.

                    Necə gizlədəyim, məndən səniyçün,
                    Nəyə kim baxaram, anda əyansan.

     Səni özümdən necə gizlədə bilərəm ki, nəyə baxıramsa onda Səni görürəm,-deyən şair, varlıqların birliyi fəlsəfəsinə əsaslanaraq külldən (Allahdan) qopmuş hər zərrəciyə baxanda küllü gördüyünü bildirir. Təəssüf ki, belə fikirlərə görə çoxları (bunların içərisində millətimizdən olan yüksək söz sahibləri də vardır) yanlış olaraq, Nəsimini Panteist adlandırırlar. Panteizm Yaradanı təbiətdə görən bir təlimdir. Bu təlim 1705-ci ildə ingilis C. Toland tərəfindən irəli sürülmüşdür. Nəsimi heç vaxt Panteist olmamışdır və bir mənalı olaraq övliyadır.

                    Saqiya, gözdən götürmə cüreyi-cami-nəcat,
                    Kəndisin buldu Nəsimi məsti xummar eylədi.

     İlk baxışda küfr kimi görünən bü beytdə “saqiya” kəlamının Allaha müraciət olduğunu bilirik. Qurani-Kərim Allah dərgahında saxlanilan Lövhü-məhvuzdan (qeyb aləmi barədə məlumatlardan) kiçik bir hissə olduğu da bizə məlumdur. Bu mənada şair, Quranı “bir qurtumluq nicat camı” adlandıraraq deyirdi: “Ey elm paylayan (Allah), bir qurtumluq nicat camını (Quranı) gözlərimdən götürmə, onun sayəsində Nəsimi kamilləşib özünü tapdı”.       

                    Səfasız sufiyi gör kim, haram der dinləməz sazı,
                       Ki əhli eşq olan kişi, nə qəm girsə kəlisayə.

     Əqidəcə saf olmayan sufiyə bax ki, sazın haram buyurulduğunu deyib onu dinləməz. Eşq əhli olan kişinin kilsəyə getməsində nə qəbahət var ki?..
     İlk baxışda kilsəyə getməyi təbliğə bənzəyən bu beyt imanın III, IV şərtlərinə əsasən (peyğəmbərlərin və müqəddəs kitabların varlığına inandım) söylənilib. Belə ki, İlahi eşq yolunda olan kəsin Allahın evinə (məscid də, kilsə də Allahın evidir) getməsində nə qəbahət ola bilər ki?..

                    Təsbeh ilə səccadəyi bir cürəyə satar,
                    Şol safiyi sufi ki, bu peymanəyə uğrar.

     İlahi eşq münasibətinə uğramış saf sufi təsbeh ilə səccadəni bir qurtumluq elmə qurban verər. M. Füzuli isə belə deyirdi:

                    Könul səccadəyə basma ayaq, təsbehə əl vurma,
                    Namaz əhlinə uyma, onlar ilə oturma, durma.

     Füzuli “Özünə eyləmə həmdəm füqaradan qeyri” deyərək, özünə təkəbbürsüz sadə insanlardan dost tutmağı tövsiyə edirdi. Nəsimi daha bir beytində:

                    Təsbeh ilə səccadəni ərz etmə əhli-halə ki,
                    “Həbbül mətin”i aşiqin şol zülfü ənbərsa imiş.

     “Həbbül mətin” Quran kəlamı olub “Allaha uzanan möhkəm ip” mənasındadır. Dindarlar namazı “həbbül mətin” adlandırırlar. Nəsimi isə deyir ki, hal əhlinə (sufilərə) təsbeh ilə səccadədən bəhs etmə, onların Allaha uzanan möhkəm ipi, qovuşmağa can atdıqlərı, ənbər ətri saçan əbədiyyət dünyasıdır.

                    Ol günəş yüzlü sənəm çün ərzi-didar eylədi,
                    Gördü zahid zülfünü, təsbehi zünnar eylədi.

     “Zülf” hürufilərdə sirli-sehirli əbədiyyat dünyası mənasında işlənilir. Zünnar isə, əzab rəmzi olaraq xristianların bağladığı qaba qurşaqdır. Bunları nəzərə alsaq beytin şərhi belə olar: “Allah əbədiyyətdə özünü göstərəcəyini vəd etdiyindən və Quran vasitəsilə əbədiyyətin bu sirrinə vaqif olan dindar təsbehi əzab rəmzinə çevirdi. Yəni, yorulmadan təsbehlə zikr etməkdə oldu.
     Allahın əbədiyyətdə görünəcəyi vədinə ümid bəsləyən Füzuli deyirdi:

                    Məhşər günü görəm, derəm ol sərvqaməti,
                    Gər onda həm görünməsə, gəl gör qiyaməti.

     Nəsiminin başqa bir qəzəlində belə deyilir:

                    Kəbədən döndərdi yüzün kim ki, görmüş yüzünü,
                    Gör nə gerçək qibleyi didarə döndərmiş yüzün.

     İlahi nurlanmayla üzünü görənlər, qiblədən üz döndərib Sənə çevirdilər, ey Allah, gör ki, üzlərini necə bir qibləgaha çeviriblər,-deyilir bu beytdə.
     İlk baxışda küfr kimi görünən belə misallardan çox göstərmək olar, ancaq heç birində Allaha, Qurana və islam dininə xələl gətirəcək nəsə tapmaq mümkün deyildir. Əgər tapılsa belə, bu nəşrin, yaxud şərhin yanlışlığı ola bilər.
     Bütün bunlara baxmayaraq, bəzən xristianlar Nəsimini xristian meylli kimi qəbul edir, hətta onu özününkü hesab edənlərə də təsadüf olunur.
      İmadəddin Nəsimi uzun müddət xalqımızın diqqət dairəsindən kənarda qaldığı üçün, onun poeziyası müxtəlif xalqların ədəbiyyatında yayılmışdı. Bu mənada, Mirəli Seyidov “Nəsimi və erməni ədəbiyyatı” məqaləsində göstərir ki, Nəsimi adı və poeziyası XVI əsrdən başlayaraq erməni xalqı arasında geniş yayılmışdı. Orta əsrlərdə Nəsimi o qədər geniş tanınmışdı ki, erməni mənbələri onu xristianlığı tanıyan bir şair kimi qiymətləndirirdilər.
     Aydın məsələdir ki, sənin olana vaxtında sahib çıxmasan ona sahib çıxanlar tapılacaq. Sonrakı cəhdlərin faydası isə az olacaq.
     Hörmətli Prezidentimiz tərəfindən 2019-cu ilin “Nəsimi ili” elan edilməsi respublikamızın mədəniyyəti və ədəbi mühiti üçün əlamətdar hadisələrdən biri olmaqla, şairin ədəbi irsinin araşdırılmasında, müxtəlif dillərə tərcümələr edilməsində, yeni tədqiqat işlərinin ərsəyə gəlməsində və sərqdən doğan bu əbədiyyət günəşinin nurunun dünyaya yayılmasında mühüm rol oynayacaqdır.        
    Son olaraq onu da deyim ki, Nəsimi İlahi eşqi, möhkəm dini etiqadı və saflığı ilə övliya olmuş, islam dininin yayılması və saflığı uğrunda mübarizədə həyatını itirməsinə görə şəhidlik məqamına yetişmişdi. Əxlaqı, əqidəsi, iradəsi və dözümü ilə ərənlik zirvəsini fəth edən Nəsimi, müharibə vəziyyətində olan ölkəmizin gəncləri üçün nümunə, örnəkdir. 

                                                           Əlaqə nömrələri:     070  246  7999
                                                                                               050  646  7999

 

«Kaspi» təhsil şirkəti və «Kaspi» qəzetinin dəstək və təşəbbüsü ilə baş tutan « Əbədiyyət  günəşi»  müsabiqəsi Nəsimi yaradıcılığına həsr edilmiş ilk məqalə müsabiqəsinə 60-a yaxın elmi -publisistik məqalə təqdim edilmişdir. Əsərlər nəsimişünas, şərqşünas alimlər, filoloji fikrimizin aparıcı şəxsiyyətləri, habelə ədəbi qəzet redaktorlarından ibarət olan peşəkar münsiflər tərəfindən qiymətləndirilmişdir. «Əbədiyyət günəşi  Nəsimi 650»  kitabında yer almış iki məqalənin müəllfli  Mingəçevir Dövlət Universitetinin müəllimləridir :  Əbülfət Ədilov və  Mehman Rəsulov.

Mehman Rəsulov barəsində qısa məlumat:

     Mehman Rəsulov  1956-cı ildə Samaxı rayonunun Nərimankənd kəndində (indiki Qobustan şəhərində ) anadan olmuşdur. 1990-cı  ildə  fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. Şeirləri və publisistik yazıları dövri mətbuatda və almanaxlarda çap olunmuşdur. 1979-1992 -ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat  və Mexanika İnstitutunun XKB-da işləmişdir.1992-ci ildən bu günə qədər  Mincəçevir Dövlət Universitetində işləyir. Hal-hazırda  «Riyaziyyat» kafedrasının dosentidir.’’Diri Baba türbəsi və poeziyanın Nəsimi zirvəsi eyni dövrün  Əbədiyyət nişanələri kimi ‘’ adlı məqaləsi ‘’Əbədiyyət  Günəşi – Nəsimi 650 ‘’ kitabında yer almışdır. Qaliblərin mükafatlandırılma mərasimi 15 noyabr 2019-cu ildə Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində (Bakı şəhərində ) olmuşdur.       

.                                          Əbülfət Həsənoğlu

             Ədilov Əbülfət Həsən oğlu barəsində qısa məlumat:

        1951-ci ildə Şəki rayonunun Baş Göynük kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra, 1968-1973-cü illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda (indiki Neft və Sənaye Universiteti) təhsil alaraq, “İstilik energetikası mühəndisi” ixtisasına yiyələnmişdir. 2005-cü ilədək Azərbaycan DRES-də (indiki Azərbaycan İES) ixtisas üzrə müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. Ailəlidir, 4 övladı və 8 nəvəsi vardır.
        Gənc yaşlarından bədii yaradıcılığa həvəsi olsa da, yazılarını nadir hallarda mətbuata təqdim etmişdir. İslam dininə olan marağı ona ərəb əlifbasını (eləcə də əski azərbaycan əlifbasını), Quranı, dini əsatir və rəvayətləri, təsəvvüf fəlsəfəsini, sufizmi, hürufizmi, əbcəd hesabını öyrənməyə, ərəb və fars sözlərindən ibarət leksikonunu zənginləşdirməyə sövq etmişdir. Nəticədə, 1995-ci ildən etibarən dahi şairimiz İmadəddin Nəsiminin tədqiqatı ilə məşğul olmağa başlamışdır. 
        Dörd kitab, dörd almanax və ondan artıq məqalənin (bunlardan ikisi texniki sahəyə aiddir) müəllifidir.
        Azərbaycan Yazıbılar Birliyinin üzvüdür. Respublika KİV Həmkarlar İttifaqının “Qızıl Qələm” mükafatı laureatıdır. Mingəçevir Dövlət Universitetinin “Energetika” kafedrasının (istilik energetikası sahəsi üzrə) müəllimidir.
        Çap olunmuş KİTABLARI:    

        1. Kamilliyə gedən yol:  Bakı, “Səda”, 1999, 112s.
        2. Nəsimi “ənəlhəq”qinin kökləri: Bakı, “Nurlan”, 2004, 100s.
        3. Ömrün ləpirləri:  Bakı, “Apostrof, 2010, 168s.
        4. İmadəddin Nəsiminin “İraq divanı”na şərhlər: Bakı,“Mütərcim”, 2015, 575s.