“Ürəyimdə kədərə bələnmiş Vətən sevgisi çağlayır”

0
503

Yazıçı, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Sultanlı Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. O, pedaqoji fəaliyyətə İsmayıllı rayonunun Qalacıq kəndində dil-ədəbiyyat müəllimi kimi başlayıb. Sonra isə ADU-nun Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının aspiranturasında təhsilini davam etdirıb.
Təhsil aldığı universitetdə müəllim, baş müəllim və dosent işləmiş, 1984-cü ildə “Azərbaycan dramaturgiyasında xarakter problem” mövzusunda namizədlik, 1997-ci ildə isə “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı və ədəbi fəaliyyəti” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1999-cu ildən universitetin Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının professorudur.
Vaqif Sultanlı Amerikanın “Azadlıq” və “Azad Avropa” radiostansiyalarının Azərbaycan redaksiyasında ədəbi verilişlər üzrə müxbir işləyib (1995-1998). Polşada (“Xudafərin” – 1995), İsveçdə (“Araz” – 1996-1997), Amerikada (“Dünya azərbaycanlıları” – 2000-2010) nəşr olunan dərgilərin baş redaktoru olub. Kipr-Balkanlar-Avrasiya Türk Ədəbiyyatları Qurumunun (Türkiyədə) Qafqaz bürosunun rəhbəridir.
Ədəbi yaradıcılığa çox erkən başlayıb. Ancaq “Yovşan ətri” adlı ilk hekayəsi 1980-ci ildə çap olunub. Həmin dövrdən başlayaraq, hekayələri, tərcümələri, elmi-publisistik məqalələri ilə müntəzəm olaraq mətbuatda çıxış edir. Rəşad Nuri Güntəkinin “Yarpaq tökümü” və “Dəyirman” romanlarını, Sergey Jitomirskinin “Sirakuzlu alim” tarixi povestini, habelə E. Ştritmatter, Y. Haşek, V. Meri, Q. Stopka və başqa müəlliflərin əsərlərini doğma dilə çevirərək nəşr etdirib. Çoxlu sayda publisistik yazıların, tənqid və ədəbi proseslə bağlı elmi məqalələrin müəllifidir. Kitabları dünyanın müxtəlif ölkələrində nəşr olunub. Bir sıra xarici ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konfrans, simpozium və forumlarda iştirak edib. H. Zərdabi adına mükafata (1995), Kipr-Balkanlar və Avrasiya Türk Ədəbiyyatları Qurumunun (KİBATEK) Uluslararası Ədəbiyyat ödülünə (2003), Misir Mədəniyyət Nazirliyinin Fəxri-fərmanına (2014) layiq görülüb.
Vaqif Sultanlı ilə söhbətimizdə onun elmi, ədəbi və ictimai fəaliyyətinin bəzi məqamlarına işıq salmaq və bu istiqamətdə düşüncələrini oxucularımıza çatdırmaq istədik.
– Vaqif müəllim, insan yaşa dolduqca tez-tez uşaqlığını, itirdiyi əzizlərini, gəzib-dolandığı yerləri yadına salır. Bildiyim qədər, sizin uşaqlıq və yeniyetməlik çağlarınız o qədər də rahat keçməyib. O illəri yada salanda gözləriniz önündə nələr canlanır? Həmin anda hansı duyğuları yaşayırsınız?
– Keçmişi xatırlamaq istər-istəməz insanı həzin düşüncələrə çəkir. Çünki yaşanılan ömürdə yalnız dərdli məqamlar deyil, xoş xatirələr belə qüssə və kədər gətirir. Kimin deyimi olduğunu dəqiq xatırlamıram, ancaq çox sərrast fikirdir: “Həyat gənclər üçün uzun bir gələcək, qocalar üçünsə qısa keçmişdən ibarətdir”. İnsanın özündən sonra qoyub gedəcəyi hər şey o “qısa keçmiş”in içərisindədir: uşaqlıq çağları da, gənclik illəri də, yaşanılan ömrün bütün mənzərələri də…
– “Yovşan ətri” adlı ilk hekayəniz tələbə ikən çap olunub. Hekayənizin çapı müəllimləriniz və tələbə yoldaşlarınız tərəfindən necə qarşılandı?
– Bu hekayəyə qədər xeyli yazı yazmışam. Ancaq yazılarımı dərc etdirə bilmirdim. O zaman nəşr imkanları indikindən müqayisəolunmaz dərəcədə çətin idi. Özümə qarşı inamsızlıq yaranmışdı. Mənə elə gəlirdi ki, yazdıqlarımı heç bir zaman nəşr etdirə bilməyəcəyəm. Bununla belə, o illərin məhdud imkanları çərçivəsində yazılarımı müxtəlif qəzet və jurnal redaksiyalarına göndərirdim. Və nəhayət, “Yovşan ətri” dərc olundu. İndi hekayənin çapına müəllimlərimin və tələbə yoldaşlarımın münasibətindən daha çox onun məndə yaratdığı güvən hissini xatırlayıram.
– Siz çoxsaylı hekayə, esse, povest və pomanlar müəllifisiniz. Özünüzə məxsus sərt yazı maneranız var. Əsərləriniz həyatın ən ağrılı problemlərinə həsr olunub. Ədəbi əsərlərinizin çoxunu oxumuşam. Söhbətimizin əvvəlində “Ölüm yuxusu” kitabınızdakı fotoşəklinizlə yanaşı yazılmış: “Məni məndən savayı kimsə anlamayacaq” fikrinin açmasını öz dilinizdən eşitmək istəyirəm.
– Hər bir yazıçının yalnız ona məxsus olan qapalı dünyası var. Bəzən sənə elə gəlir ki, yazdıqların özündən savayı bir kimsəyə maraqlı deyil. Yaxud yazılarında nə qədər aydın ifadə olunsa belə, düşüncələrinin alt qatlarına enilməyəcək, həyat fəlsəfən, dünyaya baxış tərzin anlaşılmayacaq. Bu səbəbdən “vəsiyyətsayağı bioqrafiya” kimi təqdim etdiyim yazılarımın birinə belə bir ad vermişəm: “Məni məndən savayı kimsə anlamayacaq”. Başqa bir yöndən baxılarsa, hər bir yazıçının əsərlərində sonadək anlaşılmayaq məqamların olduğu sirr deyil. İllər keçdikcə bu qənaətimin doğru olduğunu hiss edirəm.
– Çağdaş ədəbiyyatımızda elə yazarlar var ki, bir-iki hekayə, povest, yaxud pomanla daim ədəbi tənqidin diqqətindədirlər. Əslində ədəbi duyumu normal olan oxucu da deyə bilər ki, həmin yazarların əsərləri nə qoyulan problemin aktuallığı, nə dili, nə də mövzunun həlli baxımından Sizin hekayə, povest və romanlarınızla müqayisədə dəyərli deyil. Bəs, belə demək olarsa, ədəbi tənqidin, yaxud oxucuların əsərlərinizə bu qədər biganəliyi nədədir?
– Yazılarıma verdiyiniz yüksək dəyər üçün təşəkkür edirəm. Ancaq mən belə düşünmürəm. Eyni zamanda ədəbi tənqidin əsərlərimə olan biganə münasibəti məni qətiyyən narahat etmir, əksinə, bu “diqqətsizlik” müəyyən qədər azadlıq və sərbəstlik gətirir. Hərdən mənə elə gəlir ki, ədəbi tənqidin diqqət və maraq dairəsində olsaydım, belə rahat işləyə bilməzdim. Uzun illərdir ki, Filologiya fakültəsində Azərbaycan ədəbi tənqid tarixindən mühazirələr oxuyuram, kifayət qədər ədəbi prosesin içərisindəyəm. Ancaq yaranan bədii əsərlərin taleyinə ədəbi tənqidin həlledici təsir göstərəcəyinə inanmıram. Həqiqi əsər ədəbi tənqidsiz də özünə yol açmağı bacarmalıdır. Ədəbi tənqid, sadəcə, bu prosesi sürətləndirə, yaxud da, əksinə, müəyyən müddətə ləngidə bilər, ancaq əsəri ədəbi fakta çevirə bilməz. Bəzən görürsən ki, əsər çap olunmamış haqqında silsilə tənqidi məqalələr yazılır. Ancaq aydın məsələdir ki, burada təşəbbüs ədəbi tənqiddən gəlmir, yazıçıdan qaynaqlanır. Bu isə əxlaqi baxımdan yaradıcı insana yaraşan hal deyil.
Mən populyarlığı sevmirəm. Populyarlığın isə əksər hallarda ciddi ədəbi təfəkkürə söykənmədiyini yaxşı bilirəm. Yazılarım heç bir zaman geniş kütlənin ədəbiyyatına çevrilməyəcək. Buna can atmıram da. Mənim üçün mühüm olan yüksək dərəcədə bədii, qalıcı, məhəlli düşüncədən uzaq, ciddi ədəbiyyat yaratmaqdır.
vaqq– Sizin əsərlərinizdə xoşbəxt taleli adamlara, həyatını sakit yaşayıb cəmiyyətə gərəkli olan kimsəyə rast gəlmək çətindir. Məgər bizim aramızda belələri (təbii ki, onların da müəyyən problemləri yox deyil) yoxdurmu? Amma nədənsə əksər qəhrəmanlarınız həyatla ölüm arasında vurnuxur. Koreyalı Min Can Kimin əsərləriniz barədə yazdıqları da bu fikri müəyyən qədər tamamlayır: “Vaqif Sultanlının qəhrəmanları bu dünya ilə əlaqəsini itirmiş, yaxud itirməkdə olan insanlardır. Onlar “İnsan dənizi”nin dalğaları qoynunda tənha, cəmiyyətin xaosu içərisində təcrid olunmuş həyat sürməkdədirlər. Onun qəhrəmanları xoşbəxtlik axtarışındadırlar, lakin özlərinə belə aydın olmayan bu xoşbəxtliyi nə tapa, nə ona yaxınlaşa bilirlər. Və adama elə gəlir ki, onlar “xoşbəxtliyə” qovuşsalar belə onun sevincini yaşaya bilməyəcəklər”.
– Mənim qəhrəmanlarıma ümumilikdə özgələşmə ruhu hakimdir. Onlar mənsub olduqları cəmiyyətin mənəviyyatına yoluxmuş yaddaşsızlıqdan, gərəksizlikdən, mənasızlıqdan əzab çəkirlər. Ölüm metaforası məni bütün başqa simvollardan daha artıq özünə çəkir. İstəsəm də, istəməsəm də qələm davamlı olaraq bu səmtə sürükləyir. Elə bu səbəbdəndir ki, yazılarımda xoşbəxt insan obrazı yoxdur. İstəsəm belə bu tipli obraz yarada bilmərəm.

– “Ölüm yuxusu” povestinizin ilk çapı zamanı senzura, yaxud qadağa ilə rastlaşmamısınız?
– Yox, senzura ilə bağlı bir problem olmayıb. Əsər ilk dəfə 1988-ci ildə “Sönmüş ulduzlar” adlı ilk kitabımda nəşr olunub. Sonra isə həm Azərbaycanda, həm də dünyanın müxtəlif ölkələrində dəfələrlə çap edilib. Bu əsərin nəşr olunduğu dövr əslində sovet siyasi rejiminin tənəzzül etdiyi zamana təsadüf edirdi. Artıq o illərdə senzura ədəbiyyata nəzarət etmək iqtidarında deyildi. Povest Azərbaycanda nəşr olunandan bir il sonra onu ruscaya tərcümə etdirərək, “Molodaya qvardiya” jurnalına təqdim etdim. Jurnalın redaktoru, yazıçı Anatoli İvanov əsəri oxuyub bəyənsə də, onun nəşrini xeyli ləngitdi və daha sonra özünün yazdığı müsbət rəylə “Molodaya qvardiya” nəşriyyatına göndərdi. Ancaq bu illərdə başlanan milli-azadlıq hərəkatı və Sovetlər Birliyinin dağılması səbəbindən əsərin nəşri mümkün olmadı.
– “İnsan dənizi” romanında ölümə məhkum olunmuş Əkrəmin taleyini göz önünə gətirmək çox ağırdır. Onun öz qıçını basdırması yadıma düşdükcə məni sarsıdır. Bu səhnəni yazarkən göz yaşlarınızı saxlaya bildinizmi?
– Bu sualı romanın rus dilinə tərcüməçisi İnessa Lovkova da mənə ünvanlamışdı. O səhnəni necə işləməyimi indi xatırlamıram. Ancaq bütövlükdə bu roman mənim yaddaşımın tarixini əks etdirir. “İnsan dənizi” romanı sonrakı yazılarımla müqayisədə idrak və intellektdən daha çox hissiyyatdan doğan bir əsərdir. Ona görə də oxucunu yormur. Bəzən tərcüməçilərin qeydlərini cavablandırmaq üçün romanın müəyyən səhifələrini təkrar oxuyarkən ixtiyarsız olaraq həyəcanlanıram və əsərin öz qələmimdən çıxmasına inanmağım gəlmir.
– “Səhra savaşı” romanınız mifik düşüncə tərzində işlənilib. Dünya və zaman çərçivəsini dağıdaraq keçmişə qayıdış Qocanın obrazının ruhunda çox şeyləri dəyişir. Bəs bu düşüncələrin kökündə hansı istəyiniz, demək istədikləriniz durur? Bəlkə insanları dəhşətli əməllərə sövq edən səbəbin eyniyyət olduğunu vurğulamaq istəyirsiniz?
– Ədəbi tənqidlə məşğul olsam da, bəzən bədii yazılarımı təhlil etməkdə çətinlik çəkirəm. “Səhra savaşı” romanının əvvəlində “Müəllifdən” başlığı altında verilən qeyddə əsərin yazılması, üzərində işlənilməsi məsələləri ilə bağlı fikirlərimi yığcam şəkildə ifadə etmişəm. Əslində bu roman bir ideya üzərində qurulmayıb, burada süjet birxətli olsa da, problemlər çoxşaxəlidir. Bu əsəri postmodernist müstəvidə dəyərləndirənlər də var. Ancaq mən bu fikirlə razı deyiləm. “Səhra savaşı” romanı dolayısilə dünyada insanlığın öldüyü, keçmişin yalan, tarixin bir əfsanə olması ilə bağlı bir xatırlatmadır.
– Əsərlərinizdə sosial mühit sanki bilərəkdən tündləşdirilir. Elə bil hansı qüvvəsə əsərlərinizə kədər çiləyir. Bunun sizin dünyaya baxışlarınızla nə dərəcədə bağlılığı var? Ola bilsin ki, fikrimi dəqiq ifadə edə bilmədim.
– Doğru müşahidədir. Bir dəfə Türkiyənin Ege Universitetindən Azərbaycana bir professor gəlmişdi. O, xeyli əvvəl mənim bədii yazılarımın bir neçəsini oxumuşdu. Biz tanış olanda mənim xaraktercə yazılarımdan xeyli fərqləndiyimi söylədi. Əslində bu, zahirən belədir. Mən daxilən pessimist adamam, ancaq bir insan kimi başqalarına mənfi emosiyalar aşılamağı sevmirəm. Mümkün qədər çalışıram ki, ünsiyyətdə olduğum insanlar məndən müsbət eneji alsınlar. Yazılarım isə bəzən bunun əksinə olur. Ancaq nə qədər kədərə bələnmiş olsalar belə, onların daxili qatlarında işıq və aydınlıq gizlənir.
– Hansı əsərinizin qəhrəmanı, müəyyən mənada, həyatdan götürülüb?
– Yazılarımda avtobioqrafik elementlər güclüdür. Həyatımın, bağlı olduğum insanların mühüm bir qisminin taleyi ilə bağlı müəyyən çalarları yazılarımda tapmaq olar. Ancaq bunlar bədii örtüyə büründüyündən aşkar olunması oxucu üçün mümkün deyil. “Ölüm yuxusu” povesti, “Səhər dumanı”, “Yarpaqsız budaqların yaşıl nəşməsi”, “Xurmayı saçlar” hekayələrimdə həyatdan götürülən məqamlar var. “İnsan dənizi” romanında da müəyyən səhnə və epizodlar həyatdan alınıb.
– Bu gün oturub-durduğunuz, tez-tez rastlaşdığınız insanlar arasında eləsi varmı ki, onun ömür yolunu yazmaq istərdiniz?
– Yox, mən sənədli əsərlər yazmağa o qədər də üstünlük vermirəm. İndiyə kimi hansısa obrazı yaradarkən tanıdığım konkret bir şəxsi nəzərdə tutub yazdığımı xatırlamıram. Ancaq cəmiyyətdə əhatəsində olduğun insanların həyatının hansısa məqamının bədii mətnə daxil olması mümkündür. Bu isə çox zaman məqsədli şəkildə olmur. Lakin tarixi mövzuda yazarkən hansısa konkret ünvanın olması təbiidir.
– Bədii yazılarınızda hansı keyfiyyəti əsas hesab edirsiniz?
– Mənim fikrimcə, bədii yaradıcılıqda ən mühüm cəhət nəyin bahasına olusa olsun, həqiqəti söyləməkdir. Yazıçı bunun üçün sözün bütün imkanlarından istifadə etməyi bacarmalıdır. Çünki milli ədəbi təfəkkür bəzi istisnalarla yarımhəqiqətlər girdabında çabalamaqdadır. İkinci vacib bir cəhət isə bədii keyfiyyətdir. Bundan əlavə, milli dəyəri bədii əsər üçün zəruri şərtlərdən hesab edirəm.
– Sizcə, yazıçı üçün şəxsiyyətin nə kimi rolu var?
– Bütün dünyada şəxsiyyətə, əxlaqa, sözlə əməl arasındakı uyğunluğa diqqət yetirilir. Məncə, yaradıcı bir şəxs böyük mənəviyyat sahibi olmalı, zülmə, haqsızlığa boyun əyməməlidir. Bizim zamanəmizdə gündən-günə artmaqda olan yaltaq, şəxsiyyətsiz, mənəviyyatsız yazarların əsərlərini oxuya bilmirəm.
– Elmi fəaliyyətiniz də zəngin, çoxsahəlidir. Çoxlu sayda elmi və publisistik məqalənin müəllifi olmağınız tədqiqatla səmərəli məşğulluğunuzun bəhrəsidir. Ədəbiyyatşünaslığımızda hələ tam işlənməmiş Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatına dair monoqrafiyanız, “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ədəbi dünyası”, “Ağır yolun yolçusu”, “Azadlığın üfüqləri”, “Ədəbi-nəzəri illüstrasiyalar”, “Ömrün nicat sahili”, “Azərbaycan ədəbi tənqidi”, “İstiqlal sevgisi” əsərləriniz də gərgin axtarışların məhsuludur. Eyni zamanda istiqlalımız uğrunda həyatlarını qürbətdə məşəqqətlər içində keçirərək, bu yurdun işıqlı sabahı üçün mücadilə edən insanlarımıza söz abidəsi yaratmaq da sizin qismətinizə düşüb. Bu əsərləri yazarkən hansı arxivlərdə işlədiniz, hansı çətinliklərlə üzləşdiniz?
– Elmi əsərlərimin əksəriyyəti Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı ilə bağlıdır. Onları yazarkən Rusiya, Ukrayna, Polşa, Almaniya, Fransa, İngiltərə, Türkiyə və başqa ölkələrdə kitabxana və arxivlərdə işləmişəm. Çətinliklər çox zaman maddi problemlərlə bağlı olub. Mühacirətlə bağlı tədqiqatın bir çətinliyi də burasındadır ki, lazım olan materialların xeyli qismi ayrı-ayrı insanların şəxsi arxivindədir. Onları əldə etmək ciddi çətinliklər yaradır.
– Bəzən mühacirət ədəbiyyatı ilə sovet dövrü ədəbiyyatını müqayisə edərək bunları bir-birinə qarşı qoyur, yaxud hansısa birinə üstünlük verirlər… Sizcə, bu doğrudurmu?
– Yox, bu, elmi-nəzəri baxımdan doğru yanaşma deyil. Bəllidir ki, sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı mürəkkəb bir tale yaşayıb. Bu dövrdə yazıb-yaradan ən məşhur yazıçı və şairlər belə ciddi təhlükə və sınaqlarla üz-üzə qalıblar. İndi aradan illər keçəndən sonra o dövrün yazıçılarını nələrdəsə ittiham etmək nə dərəcədə doğrudur? Görkəmli nəzəriyyəçi alim Yaşar Qarayevin maraqlı bir mülahizəsi var: “Hətta mübahisə etmək olar: “sovetləşməyə” və “sosialistləşməyə” daha çox kim məruz qalmışdı – oxucu, ya yazıçı? Dissident yazıçını kütləvi – empirik oxucunun rədd etdiyi hallar məgər az olmuşdumu? İndi o oxucu həmin yazıçını mühafizəkar və passiv hesab edir”. Bu mülahizədə ifadə olunan fikir onunla bağlıdır ki, əgər cəmiyyət başdan-başa ideoloji düşüncənin əsarətindədirsə, orada bütün günahların ədəbiyyatın boynuna yüklənməsi doğru deyil.
Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının yaradıcıları isə vətənsizliyin dözülməz mənəvi sıxıntıları içərisində əzab çəksələr də, sovet cəmiyyətində olduğu qədər sərt, amansız ideoloji sınaqlarla üz-üzə qalmamışlar. Bu gün mühacirət ədəbiyyatı və ədəbi-nəzəri fikri elmi-metodoloji aspektləri ilə aktualdır, onun bu kontekstdə araşdırılması zəruridir. Ancaq qətiyyən mühacirət ədəbiyyatı ilə sovet dövrü ədəbiyyatı qarşılaşdırılarkən subyektiv mülahizələrlə dəyərləndirilməməlidir.
– Elmi fəaliyyətinizin ədəbi yaradıcılığınıza müsbət və mənfi təsiri barədə nə deyə bilərsiniz? Sizin fikrinizcə, yazıçı Vaqif Sultanlı, yoxsa professor Vaqif Sultanlı cəmiyyətdə daha öncül mövqeyə malikdir? Kim kimi öz ardınca aparmağa qadirdir?
– Mən yaradıcılığa yazıçı kimi başlamışam. İlk kitablarım – “Sönmüş ulduzlar” (1988), “İnsan dənizi” (1992) hekayə, povest və romanlardan ibarətdir. Tale məni universitetə gətirməsəydi, bəlkə də, elmi fəaliyyətlə məşğul olmayacaqdım. Deyə bilərəm ki, elmlə məşğul olmağım bədii yaradıcılığıma mənfi təsir göstərir. Hətta bir neçə gün davamlı elmlə məşğul olanda uzun müddət bədii əsər üzərində işləyə bilmirəm. Bununla belə, ədəbi tənqid və ədəbiyyatşünaslığı yaradıcılığımın ayrılmaz bir parçası hesab edirəm. Bədii şəkildə deyə bilmədiklərimi elmi yazılarımda ifadə etməyə çalışıram.

– Əsərləriniz Vətənin sərhədlərini çoxdan aşıb. Bu, ədəbiyyatımıza, eyni zamanda Vətənimizə xidmətdir. Hansı dillərdə, hansı ölkələrdə kitablarınız nəşr olunub?

– Kitablarım əsasən Amerika, İngiltərə, Danimarka, Türkiyə, Misir, İran, Ukrayna, Rusiya və başqa ölkələrdə nəşr olunub. Hazırda isə “İnsan dənizi” romanım Almaniya və Koreyada, “Səhra savaşı” romanım İngiltərə və Rusiyada, “Ölüm yuxusu” povestim isə Ukraynada nəşrə hazırlanır. İndiyədək hekayələrim dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunub. Çoxlu sayda hekayələrim var ki, onların tərcümə olunduğu barədə məlumat alsam da, ancaq indiyə kimi nəşrini əldə edə bilməmişəm.

– Rus yazıçısı və inqilabçı demokratı N.Q.Çernışevski “Sənətin varlığa estetik münasibətləri” əsərində yazır: “İnsan üçün dünyada ən əziz olan şeylərin ümumisi və əzizi – həyatdır: əvvəlcə, elə bir həyat ki, onu insan istəyir və sevir, sonra hər hansı bir həyat, çünki hər halda yaşamaq yaşamamaqdan yaxşıdır”. Sizin fikrinizcə, əsl həyat, yaşamaq, xoşbəxt olmaq nə deməkdir?

– Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir. İnsan ömrü boyu xoşbəxtlik axtarır və xoşbəxtliyin gələcəkdə olduğunu düşünür. Ancaq çox zaman yaşadığı anda xoşbəxt olduğunu, yaxud xoşbəxtliyin bir addımlığında dayandığını anlaya bilmir. Hər şey itiriləndən sonra isə qeyb etdiyinin xoşbəxtlik olduğunu dərk edir. Yaxud kimsə onun üçün əlçatmaz olan nələrisə əldə etməyi xoşbəxtlik sayır. Əldə etdikdən sonra isə yanıldığını anlayır. Bu mənada xoşbəxtliyin nisbi olduğunu düşünürəm.

– Hər bir yazarın əsərlərinin müxtəlif səhifələrindən onun yaşadığı günlərin, ayların parçaları boylanır. Çünki yazıçı-şair istər-istəməz özünü ifadə edir. Hansı əsərlərinizdə həyatınızla bağlı “notları”, yaşantıları kağıza köçürmüsünüz?

– Hər bir yazıçı kimi, mənim də əsərlərimdə həyatımdan nələrsə var. Ancaq həyatımdan gələn, avtobioqrafizmə çevrilən məqamlar çox pərakəndə və düzənsiz şəkildə bədii mətnin müxtəlif qatlarına dağıldığından nəyin harada olduğunu ayırd etmək çətindir. Bədii yazılarda elə məqamlar da var ki, onları bilavasitə həyatda deyil, düşüncələrimdə yaşamışam. Aradan illər keçəndən sonra düşüncələrimdə yaşanan o həyat mənə gerçək həyatım qədər doğma gəlir.

– Mən ömrümün çox hissəsini şəhərdə yaşamışam. Bakı milyonlarla insanın olduğu kimi, mənim də tale şəhərimdir. Burada oxumuşam, ailə qurmuşam. Övladlarım, nəvələrim bu şəhərdə doğulub-böyüyüblər. Amma bu gün də mən özümü bu şəhərdə zaman qəribi sayıram. Yəqin buna görə gecələr yuxularımın çoxunda kəndimizi görürəm… Bu hisslər Sizə nə deyir? Siz də belə yuxular görürsünüz?

– Əlbəttə, yuxularım hər zaman məni doğulduğum, boya-başa çatdığım yerlərə çəkir. Ötən əsrin yetmişinci illərinin ortalarında təhsil almaq üçün Bakıya gəlmiş və bir daha geri dönməmişəm. Ancaq şəhərdə yaşamağa məhkum olsam da, hələ də kəndçiliyimdən çıxmamışam. Əvvəllər bəlli bir yaşdan sonra kəndə dönməyi düşünürdüm. İndi isə anlayıram ki, daha o yerlərə dönə bilməyəcəyəm. Çünki məni o yerlərə bağlayan və ömrümün bir parçası olan insanların çoxu artıq həyatda yoxdur.

– Siz həm də tərcüməçilik fəaliyyəti ilə məşğulsunuz. İndiyədək hansı yazarların əsərlərini oxucularımıza təqdim etmisiniz? Əlinizin altında tərcümə etdiyiniz hansı əsər var?

– Bir zamanlar rus yazıçısı Sergey Jitomirskinin Arximedin həyatından bəhs edən “Sirakuzlu alim” adlı tarixi romanını tərcümə etmişəm. İndi həmin əsəri təkrar nəşrə hazırlamaq istəyirəm. Aspiranturada oxuduğum illərdə Türkiyə türkcəsindən Rəşad Nuri Güntəkinin “Yarpaq tökümü” və “Dəyirman” romanlarını Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırmışam. Əlbəttə, bu günün düşüncəsi ilə Rəşad Nuri Güntəkinin əsərlərinin dilimizə uyğunlaşdırılmasına ehtiyac duymuram. Çünki Azərbaycan oxucusu üçün onun orijinalda oxunuşuna elə bir maneə görmürəm. Müxtəlif illərdə dünya ədəbiyyatından çevirdiyim hekayələrin bir qismi mətbuatda dərc olunub, bir qismini isə müəyyən səbəblərdən nəşr etdirməmişəm. Əlbəttə, bütün tərcümələrimin kitab halında nəşrinə ehtiyac duyuram.

– Hansı əsərin tərcüməsi Sizə xüsusi zövq verib? Niyə görə?

– Fin yazıçısı Veyo Merinin hekayələrinin bəzilərini çevirib mətbuatda dərc etdirmişəm. Bu hekayələr forma və üslubu, müəllifin orijinal təhkiyə tərzi, kədərli əhvalatların arxasında gizlənən yumor hissi diqqətimi çəkdiyindən sevərək tərcümə etmişəm.

Öz kitablarımın tərcümə səviyyəsi isə mənim ən ağrılı yerimdir. İndiyədək heç bir əsərimin tərcüməsini qənaətbəxş hesab etməmişəm. Ancaq Azərbaycanda nəşr edilməmiş “Tərs axın” adlı hekayəm ingilis dilinə tərcümə olunduqdan az sonra sürətlə dünyanın bir çox dillərinə çevrildi. Hekayənin populyarlaşmasının səbəbini onun bədii dəyəri, yaxud tərcümənin keyfiyyəti ilə bağlı olduğunu söyləyə bilmərəm.

– Siz dünyanın müxtəlif ölkələrində səfərlərdə olmusunuz. Əlbəttə, hər bir səfər yazar üçün çox əhəmiyyətlidir. Hansı səfəriniz zamanı Sizi çox sevindirəcək insanla, yaxud hadisə ilə rastlaşmısınız?

– Mənim həyatım yollarda keçib. İlk dəfə tələbəlik illərində Bağçasaraya səfər etmişəm. O zamandan bu günə qədər dünya ölkələrinin üçdən birini gəzib-dolaşmışam. İndi bir anlığa zamanın arxasına dönərək keçdiyim yolları xəyalən belə təsəvvürümə gətirəndə heyrətə gəlirəm. Elmi əsərlərimin tədqiqat obyektinin mühacirət ədəbiyyatına söykənməsi səfərlərimin miqyasını daha da genişləndirib. Faktiki olaraq mənbə və qaynaqlar əldə etmək üçün Azərbaycan mühacirətinin keçdiyi yolları gəzməyə məcbur olmuşam. Gəzdiyim yerlər içərisində ən çox məni həyəcanlandıran Təbriz şəhəri olub. Mənə əfsanə kimi gələn bu şəhərin küçələri ilə addımlayarkən içimdə kədərə bələnmiş Vətən sevgisinin çağladığını hiss edirdim. Bir də Monqolustanda olarkən qədim türklərin canlı ruhunu duyduğumdan sanki tarixin içərisilə gəzirdim. Onu da qeyd edim ki, əsərlərimin bir çoxunu Azərbaycanda deyil, başqa ölkələrdə səfərdə olarkən yazmışam.

– İnsan yaşa dolduqca həyatda başqalarının etdiklərinə, elə öz əməllərinə də baxışı, müəyyən mənada dəyişir. Haçansa elə bir addımınız olubmu ki, o, yada düşəndə istər-istəməz ağrı hissi keçirirsiniz?

– Əlbəttə, həyat başdan-başa səhvlər, yanlışlıqlar üzərində qurulub. Zaman keçdikcə insan öz səhvlərini, atdığı addımların yanlışlığını hiss etdikcə ağrı, kədər və təəssüf duyur. Amma çox zaman bunun bir səmərəsi olmur. Obyektiv və subyektiv səbəblərdən valideynlərimə qədərincə zaman ayıra bilmədiyim üçün indi acı təəssüf hissi keçirirəm. Atamın və ömrünün son illəri xəstəlikdən yaddaşını itirmiş anamın vəfatından sonra onlara verilməli nə qədər suallarımın olduğunu hiss edəndə bunu daha dərindən anladım.

– Sirr deyilsə, hazırda nə üzərində işləyirsiniz?

– Yazıb tamamlamadığım əsər barədə danışmağı sevmirəm. Çünki bəzən əsəri yazmağa başlayırsan, bir müddət sonra yarımçıq qoymalı olursan. Yaxud yazı nəzərdə tutduğum məzmunda alınmır. Ona görə də bu suala konkret cavab verə bilməyəcəyəm. Sadəcə, onu deyə bilərəm ki, türklərin uzaq keçmişindən bəhs edən tarixi-mifoloji səpkili roman üzərində işləyirəm. Bu roman indiyə qədər yazdığım bütün əsərlərdən məzmun, forma, struktur və təhkiyə tərzi ilə seçilir.

– Vaqif müəllim, Sizə öncə cansağlığı, ədəbi-elmi və ictimai fəaliyyətinizdə yeni uğurlar arzulayırıq. İnanırıq ki, bu redaksiyamızda son görüşümüz olmayacaq.

– İnşallah, təki sağlıq olsun.

Söhbətləşdi: Səməd Məlikzadə